Negotin - biser istočne Srbije

Negotin sa Negotinskom krajinom predstavlja vrlo specifično područje Srbije smešteno na njenom krajnjem istoku. Ta posebnost se ogleda u kulturnim, etnološkim i lingvističkim osobenostima ovog kraja. Ova regija predstavlja mesto gde se mešaju najrazličitije boje, zvukovi i mirisi. I retko gde u Srbiji, se ti potpuno različiti elemnti stapaju u jedinstvenu i harmoničnu celinu. Nije ni čudo što je Vuk Stefanović Karadžić baš Negotinsku krajinu odabrao za početak stvaranja svog najvažnijeg dela. Tu posebnost negotinske regije prepoznavali su i njeni osvajači i davali su joj uvek poseban, povlašćeni tretman. U toku svog boravka u Negotinskoj krajini Vuk Stefanović Karadžić je zapisao:

„Iz Krajine su ugojeni ovnovi i ovce jalovice odlazile za Vidin, pšenica za Malu Vlašku; voće, kože, med, vosak i, naročito, vino za Austriju. Još početkom osamnaestog veka austrijski trgovci iz Oršave dobavljali su vino iz Negotina i raznosili ga po svetu. Oršava je bila prozor kroz koji je autonomna kneževina Krajina gledala u Evropu. Srbi u Krajini imali su svoju vlast: baš-kneza u Negotinu, pod kojim su bile tri srpske buljubaše, svaki sa po trideset pandura. Po sultanovom pismu, tursko kopito nije smelo da gazi plodnu krajinsku zemlju."

Svako ko dođe u Krajinu, ovo područje doživljava kao jedan zaista poseban i jedinstven kulturnoistorijski mozaik, nastao preplitanjem najrazličitijih uticaja naroda koji su ovuda vekovima prolazili. Ljudi sa ovih prostora su nam kroz minulo vreme ostavili toliko toga vrednog iz svojih života, što nam govori o njihovim potrebama, željama i kulturi. Teritorija Negotinske krajine bila je naseljavana još u praistoriji tako da sva kulturna ostvarenja, kako materijalna tako i duhovna od tog vremena pa sve do danas, predstavljaju izuzetnu i neprocenjivu motivsku bazu za razvoj turizma koji se temelji na vekovima sakupljanoj i čuvanoj kulturnoistoriskoj zaostavštini.

Bogatstvo umetničkih resursa Negotinske krajine i njena bogata, burna istorija ogleda se kroz materijlno i nematerijalno kulturno nasleđe, turističke atrakcije i kuriozitete sa snažnim vrednosnim potencijalom za turistička kretanja.

1. Negotin i Negotinska krajina kroz vekove

Teritorija Negotinske krajine bila je naseljavana još u kameno doba. O tome svedoče arheološka nalazišta iz neolitskog perioda, smeštena na obalama Dunava, njegovom zaleđu i Đerdapu, stara više od 6000godina. Srce Negotinke krajine čuva uspomenu na brojne narode koji su, živeći vekovima na ovim prostorima, ostavili impozantne primerke svojih materijalnih kultura.

O brojnim civilizacijama, koje su ovde nesumnjivo ostavile svoje tragove, nema mnogo pouzdanih istorijskih podataka ali se sa sigurnošću može tvrditi da je ova teritorija bila stecište velikih seoba naroda i mesto prodora brojnih ratničkih plemena koji su nadolazeći sa istoka ostavljali pustoš i beznađe boreći se za prevlast nad ovim područjem.

Sama Negotinska krajina kao i zaleđe Đerdapa bili su u prošlosti most, a sam Đerdap, smešten između Vlaške nizije i Timočke doline, njegova kapija. Prvi stanovnici Podunavalja bili su Iliri i Tračani (Tribali). Na prostoru Negotinske krajine svoj trag su ostavili i Kelti ( Skordisti) kao i plemena iz Dakije kojima su obuhvaćena mezijksa plemena Celegari i Timaci, po kojima je reka Timok, najverovatnije dobila ime.

U 1.veku n.e Rimljani potiskuju Dačane, a ondašnju provinciju Meziju, sadašnju istočnu Srbiju brane od Gota, Sarmata i Slovena. Za vreme vladavine vizantijskog vladara Justinijana I slovenska plemena naseljavaju predele oko Morave do Crnog mora. Prva slovenska plemena, koja su naselila teritoriju Negotinske krajine i područje duž Timoka, bili su Negoci i Timaci sa kojima započinje slovensko istorijsko razdoblje vladavine ovim krajevima.

Srednji vek u Negotinskoj krajini bio je obeležen žučnim borbama za prevlast između Vizantije i Bugara. Srpski uticaj na ovom podrčju osetio se početkom !3. veka za vreme vladavine kralja Milutina. Prvi pisani izvori o Negotinu datiruaju iz 1459. godine kada je srpska despotovina pala pod tursku vlast. Prema najstarijim, istorijski potkrepljenim izvorima koji potiču iz popisnih knjiga vidinskog sandžaka, Negotin je 1530. bio predstavljen kao malo seosko naslje od pedesetak kuća.

Sve do prve polovine 18. veka Negotin ima karakteristike tipičnog sela. Za vreme austrijske okupacije javljaju se značajne promene u pogledu broja stanovnika. A Negotin, zbog te činjenice, dobija sve veći vojni značaj i status utvrđene varoši. U 18. veku, za vreme austrijske vladavine, prvi put se upotrebljava termin Krajina.

U Krajini ponovo jača turska vlast, a Negotin dobija još veći vojno-strateški značaj. Područja Krajine i Ključa dobijaju izvesni stepen samostalnosti u kojima sudsku vlast vrše srpski knezovi. Za vreme austrijsko-turskog rata, krajinski kneževi ističući se kao dobrovoljci, koji staju na stranu Austrije. Turci samo privremeo napuštaju Negotin sve do 1791godine. Krajina nakon svištovskog mira ponovo postaje deo vidinskog sandžaka pod upravom sultanovog namesnika Pazvanoglua.

Austrougarska mapa Negotinske krajine krajem 18. veka

Negotinska krajina se u borbe protiv Turaka za vreme Prvog srpskog ustanka uključila nešto kasnije, posle vojnog poraza sultanovog namesnika kod Banje 1806 god. U borbama na ovom području veliki doprinos dao je, nadaleko čuveni krajinski vojvoda, Veljko Petrović. U periodu od 1811-1813 godine, po nalogu Karađorđa, njega premeštaju iz Banje u Negotin sa zadatkom da čuva istočnu granicu Srbije i da obezbedi red i mir u Negotinu i Krajini. Nakon njegove pogibije jula 1813. Turci osvajaju ove prostore i čitava oblast ponovo potapada pod njihovu upravu. Takvo stanje ostaje do 1833, kada pobunjenici i vojna intervencija kneza Miloša, prekidaju neuspešne pregovore Rusije i Turske a sultan Hatišerifom potvrđuje pripajanje, prethodno oslobođenih šest nahija, Kneževini Srbiji. Negotin 1835 god postaje centar dunavsko-timočke vojne oblasti. Polovinom 19.veka, razvojem zanatstva i trgovine, grad se osnažuje u kulturnoobrazovnom smislu. Glavni doprinos tome dale su i značajne obrazovne institucije grada Negotina koje se otvaraju u korak sa institucijama istog karaktera u prestonici. Po svom značaju isitiču se: Negotinska polugimnazija osnovana 1839, čitalište iz 1846 godine, Prvo pozorišno-pevačko društvo osnaovano 1853. Najveći procvat Negotin doživljava 70tih godina 19.veka. Posle toga beleži se njegova stagnacija zbog nedovoljnog uspostavljanja veza sa srpskom prestonicom.

Početkom 20.veka, tačnije 1912.godine, formira se Balkanski savez kojeg čine Srbija, Bugarska i Crna Gora. Početkom maja iste godine, vode se srpsko-bugarski vojni pregovori u Poljoprivrednoj školi „Bukovo“ blizu Negotina. Srpsku stranu zastupao je načelnik generalštaba vojvoda Radomir Putnik, a bugarsku general Ficev. Na teritoriji Negotinske krajine srpska vojska vojno deluje protiv turskih snaga u okviru Timočke divizije i Druge srpske armije. Poraz Turaka u ovim borbama rezultirao je podelom teritorija Makedonije od strane država pobednica. Bugarska, nezadovoljna ovom teritorijalnom podelom bez prethodne najave, napada Srbiju 1913. što predstavlja početak Drugog balkanskog rata. U borbama se, svojom uspešnom vojnom strategijom, ističe Timočka divizija koja zauzima utvrđeni bugarski grad Belogradčik. Drugi balkanski rat se završava pobedom srpske vojske na Bregalnici.

U Prvom svetskom ratu Bugari su okupirali Negotin i Krajinu, vidno namećući bugarski uticaj, koji je bio dominanatan u istoriji, jeziku i kulturi. Stanovnici Krajine su bili izloženi prisilnoj asimilaciji. Srpska vojska 1916, nakon oporavka na grčkim ostrvima Vido i Krf, odlazi na Solunski front gde se naročito ističe pešadijski puk „Hajduk Veljko“ u sastavu Druge armije. Zbog uključenosti srpskih vojnih snaga u operacijama na Solunskom frontu, u oslobađanju istočne Srbije učestvovali su saveznici, pod vođstvom francuskog generala Žuinja Gambete koji 21.oktobra 1918 ulazi u Negotin, kao komandant konjičke brigade i marokanskih jedinica.

Za vreme Kraljevine SHS Negotin je izgubio status okružne varoši. Gubitkom svojih okružnih institucija više nije predstavljao administrativni i politički centar istočne Srbije. Ne mireći se sa novonastalom situacijom, domicilno stanovništvo pokušava da svojim sopstvenim snagama povrati sjaj svog grada. To se vidi već 1924. godine, kada je otvorena prva termocentrala koja je osvetlila Negotin. Ključnu ulogu u tome imao je naučnik, fizičar i astronom Đorđe Stanojević, rodom iz Negotina. Preporod Negotina ogleda se u otvaranju novih obrazovnih institucija, koji u Srbiji postaje po tome prepoznatljiv. U gradu su otvorene tri srednje škole: Učiteljska sa pratećim internatom, Poljopivredna i Gimnazija. Procvatu Negotina doprinosi i jačanje rečnog saobraćaja preko Radujevca kao i putničkog rečnog saobraćaja 1935. Grad se čvrsto povezuje sa ostalim krajevima tadašnje Jugoslavije kroz železnički saobraćaj preko Niša za Beograd i otvaranjem autobuskih linija na relaciji Donji Milanovac-Negotin- Kladovo.

2. Umetnički resursi Negotina i Negotinske krajine

2.1. Definisanje i podela umetničkih resursa

Umetnički turistički resursi spadaju u grupu antropogenih turističkih resursa i među njima su najsloženiji i najraznovrsniji. Oni predstavljaju antropogene elemente prostornog sistema čija svojstva mogu da se valorizuju za potrebe turista i za koje se može vezati njihova pažnja.

„Obuhvataju kulturnoistorijsko nasleđe, savremenu likovnu, muzičku, pozorišnu, arhitektonsku i primenjenu umetnost, dela vrtne arhitekture i pojedina građevinska ostvarenja kao npr. mostovi i konstrukcije.“ ( Maksin- Mićić, 2013 str134)

Umetnički resursi poseduju široku osnovu atraktivnosti i značaja što proizilazi iz činjenice da se na evropskom tlu mogu naći umetnička ostvarenja iz praistorijskog perioda pa sve do danas. Zahvaljujući izraženim estetskim, kuriozitetnim i znamenitim svojstvima oni bi trebalo da deluju samostalno, tj da se svrstaju u samostalne turističke resurse. Međutim, većina njih se svrstavaju u komplementarne, jer se uglavnom nalaze u velikim gradskim turističkim centrima ili pored atraktivnih prirodnih turističkih resursa, koji svojom atraktivnošću, doprinose njihovoj sveukupnoj turističkoj vrednosti. Neki umetnički resursi mogu delovati samostalno, samo ako mogu da se svrstaju u grupu najatraktivnijih sa izraženim monumentalnim karakterom (ako imaju idejnu dubinu, trajnu vrednost, ostavljaju dubok utisak) ako su izolovani van gradskih turističkih centara ili kada se koriste za organizaciju manifestacija, odnosno poprime odlike istih.

Dele se na:

arhitektonske - obuhvataju razne vrste građevina sa umetničkim vrednostima, arhitektonskm

značenjem i kulturnom funkcijom

likovne - u ovu grupu se ubrajaju vrednosti iz najranijeg perioda ljudske istorije i savre-

mena ostvarenja iz oblasti slikarstva i vajarstva

teatralne - obuhvataju ostvarenja operske, muzičke i dramske umetnosti

2.2 Kulturni turizam

Umetnički resursi, kao najkompleksnija grupa antropogenih resursa, predstavljaju osnovu za razvoj kulturnog turizma. „Kulturni turizam označava kretanje ljudi koje je uzrokovano kulturnim atrakcijama izvan uobičajenog mesta stanovanja sa namerom sakupljanja novih informacija i iskustava kako bi zadovoljili svoje kulturne potrebe“ (Ричардс Г.,1999, European Cultural Tourism: Patterns and Prospects. Амстердам, стр. 16-3). On predstavlja takvu vrstu turizma u kojoj su glavni ciljevi turističkih poseta muzeji, izložbe, koncerti ili vrsta turizma vezana za materijalnu i duhovnu baštinu, religijske spomenike i svetovnu arhitekturu. Materijalne i duhovne vrednosti predstavljaju osnovu za razvoj ovog vida turizma. Sam pojam „ kulturni turizam“ se odnosi na turistički proizvod zasnovan na nasleđu i kulturi.

Kulturno nasleđe podrazumeva živi izraz i tradiciju, koji narodi u svakom delu sveta nasleđuju od svojih predaka i prenose na naredne generacije. Kultra se definiše kao socijalni identitiet naroda, svedoči o njegovoj istoriji i stepenu razvoja. Može se iz svega zaključiti da je u prošlosti kulturni turizam bio jedan od prvih oblika turističkih kretanja. Njegovi počeci su bili vezani za sredinu 18. veka, kada je u modi kod visoih krugova engleske aristokratije bilo organizovanje „grandtour“.

Time se davala mogućnost upoznavanja velikih ostvarenja iz istorije umetnosti. U narednim vekovima turističke atrakcije zasnovane na umetnosti su bile motivi, ne samo za elitne slojeve društva, nego i za pripadnike srednje klase, da se odluče za takvu vrstu turističkog putovanja, koja su usnerena prema velikim centrima umetnosti.

S obzirom da je kulturni turizam vezan za prepoznavanje i promovisanje kulturnih vrednosti on se u današnje vreme ne može podvesti pod termin „ masovni turizam.“ To je je po obimu mali, dobro organizovani turizam koji sadrži obrazovne komponente. Zainteresovani za ovakav oblik turističkog kretanja su visokoobrazovni, dobro informisani, znatiželjni pojedinci, koji znaju šta žele i spremni su da se posvete pravim vrednostima. Ali su isto spremni takav autentičan turisički proizvod dobro i da plate.

Kulturni turizam je jedna od tekovina savremenog društva koja nam omogućava, da se u eri promovisanja multikulturalnosti i interkulturalnosti, ipak upoznajemo sa različitim kulturama sveta kroz turistička putovanja.

2.3. Umetnički resursi Negotina i Negotinske krajine

Negotinska krajina je područje, na kojem ova najraznovrsnija grupa antropogenih resursa, izuzetno dolazi do izražaja i predstavlja sve veći podstrek i motivaciju za sve intenzivnija turistička kretanja. Oni će u ovom diplomskom radu biti obrađeni na brojnim primerima bogatog kulturnoistorijskog nasleđa ove regije u istočnoj Srbiji, počevši od arheoloških nalazišta, dela sa umetničkim i spomeničkim svojstvima, prostorno kulturnoistorijskih celina, znamenitih mesta i spomen obeležja, ustanova kulture sa svojim aktivnostima, manifestacionih vrednosti, dela muzičke umetnosti, zmanenitih ličnosti itd.

2.3.1. ARHEOLOŠKA NALAZIŠTA

Najstariji umetnički resursi na području Negotina i Negotinske krajine predstavljeni su kroz arheološka nalazišta koja čuvaju bogato kulturno nasleđe još iz praistorijskog i antičkog perioda. Arheloška nalazišta, po definiciji, predstavljaju delove zemljišta na kojima se nalaze potpuno ili delimično iskopani, konzervirani ili uređeni ostaci nepokretnih objekata, kao i pokretni predmeti iz raznih istoriskih perioda. Arheološka nalazišta sadrže raznovrsne predmete materijalne kulture, pomoću kojih je moguće izvršiti rekonstrukciju nekadašnjeg života drevnih ljudskih civilizacija.

Mokranjske stene

Među najpoznatijim, najbolje istraženim i očuvanim arheološkim nalazištima ovoga kraja izdvaja se lokaitet Mokranjske stene, smeštem na 5km južno od Negotina u selu Mokranje u kanjonu Sikolske reke. U okviru ovog nalazišta uočena su četiri praistorijska lokaliteta: Lalunj, Mokranjske stene -Kamenolom, Mokranjske stene –Potkapina i Stari Salaš.

• Lokalitet Lalunj nalazi se 500m jugoistočno od sela Mokranje, gde je na obodu doline Sikolske reke, evidentirano veštački nasuto uzvišenje, za kojeg se prema prikupljenom materijalu smatra, da se radi o praisorijskoj humci iz poznog enolita. Lokalitet su otkrili prof. A. Kapuran i Bulatović 2010.

• Lokalitet Mokranjske stene Kamenolom predstavlja praistorijsko naselje, dobro strateški pozicionirano i zaštićeno sa tri strane strmim liticama, iz kojeg je bilo moguće kontrolisati dolinu Sikolske reke. Na lokalitetu je pronađena keramika iz srednjeg neolita, crvenkastomrke boje, grubih površina, ukrašena kružnim otiscima utisnutim prstom ili polumesečastim zarezima rađenih noktom, koji mogu biti raspoređeni nepravilno ili pravilno, po određenom sistemu. Ovi ukrasi su specifični i karakteristični za srednjeneolitski period i zovu se imreso ukrasi. Na lokalitetu Kamenolom pronađene su keramičke zdele i pehari cilindričnog ili koničnog vrata, oker i crvenomrkih boja i glatkih površina. Korišćena ornamentika, u vidu žlebova i kanelura na posudama, pripada starijem enolitu. Keramiku razvijenog poznog enolita karakterišu slične boje, ali je primetan vidni napredak u pogledu ukrašavanja – urezani motivi riblje kosti, nizovi polumesečastih zareza, tačkasti ubodni motivi i paralelne plastične trake sa zarezima. Od keramičkih formi zastupljene su amfore dugog levkastog ili cilindričnog vrata. Iz bronzanog doba potiču fragmenti lonaca sa masivnim potkovičastim drškama.

• Lokalitet Mokranjske stene Potkapina nalazi se nekoliko stotina metera severoistočno od lokaliteta Kamenolom. Ovde je 70tih i 80tih godina prošlog veka otkriven višeslojni praistorijski lokalitet iz razvijenog/poznog enolita (Kocoferni grupa), bronzanog, strarijeg gvozdenog doba kao i mlađeg gvozdenog (latenskog) perioda. Pronađeno je i jedno manje kasnoantičko utvrđenje.

• Lokalitet Stari Salaš je otkriven 1973. na mestimično močvarnom terenu 1,5 km od mokranjske železničke stanice.Tamo je otkrivena keramika(Verbičijara grupa) tamnomrke boje, priglačanih površina koja pripada srednjem bronzanom dobu.

Arheološko nalazište Mokranje

Pored arheološkog nasleđa koje se odnosi na praistorijsko razdoblje, ovaj prostor se može pohvaliti inpozantnim antičkim kulturnim nasleđem, koje je za sobom ostavilo veliko Rimsko carstvo, a koje u pogledu turističke vrednosti ima i nešto veći značaj. Negotinska oblast se u sklopu rimske imperije nalazila punih 6 vekova i za to vreme Rimljani su podigli brojne gradove, carske palate i utvrđenja. Izgrađeni su brojni putevi, mostovi, otvoreni kamenolomi i rudnici. Rimljani utvrđuju granicu duž desne obale Dunava a istovremeno započinje uspon rimske antičke kulture, koja traje sve do najezde varvara u 5.veku. U periodu rimske vladavine, na ovim prostorima, građene su najlepše palate, koje predstavljaju krunu antičke umetnosti graditeljstva. One su odražavale raskošan život rimkih imperatora i plemstva koji su živeli u negotinskom kraju.

Arheološki lokalitet Šarkamen

Šarkamen predstavlja jedinu preostalu građevinu ovog tipa na području Negotinske krajine. On se nalazi na 25 km zapadno od Negotina. Za nju, se isprva smatralo, da predstavlja klasično rimsko utvrđenje, smešteno u zaleđu rimske granice na Dunavu. Predpostvaljalo se, da je njena osnovna funkcija bila kontrola i zaštita rimskog puta koji je vodio od današnjeg Prahova (Aque) do Donjeg Milanovca (Taliata), kao i kontrola rudarskih radova, koja se većinom odnosila na ispiranje zlata u rečicama na istočnim obroncima Deli Jovana. Sam lokalitet, sa svojim skrovitim položajem, udaljen od glavnih komunikacija, nije zadovoljavao ni jedan od vojno-strateških preduslova.

Na njenu sasvim drugačiju namenu, ukazali su naši poznati arheolozi, prof.Dragoslav Srejović i Miodrag Tomić. Posle samo 2 godine njihovog istraživanja, naučno je utvrđeno, da se radi o još jednom carskom dvorsko-memorijalnom kompleksu, veoma sličnom Galerijevoj Felix Romulijani kod Zaječara. Na tu činjenicu je ukazivao pronalazak carskog mauzoleja sa sku-

pocenim nakitom, koji je pripadao majci Maksimina Daje u čije je vreme palata i građena. Do tih zaključaka arheolozi su došli na osnovu pronalaska posvetne poloče, sa delom imena cara Maksimina Daje. Nakit, pronađen u mauzoleju carice majke, danas se čuva u Narodnom muzeju u Beogradu.

Nakit carice majke pronađen u mauzoleju

U arhitektonskom smislu, Šarkamen predstavlja složenu, impozantnu građevinu, sagrađenu tokom tetrahijske epohe (vladavina četvorice) s kraja 3. i početka 4.veka. Sam kompleks carske palate, jedne od malog broja do sad potvrđenih van Rima, prostire se na 25ha. Ona je bočno, delimično utvrđena, monumentalnim poligonalnim kulama prečnika 18m, a delom bedemima debljine 5,3m. Bedemi su imali ulogu da štite veliki broj objekata u okolini utvrđenja, smeštenih na prostoru površine 10 ha. Na samoj građevini ističe se zapadna kapija sa ulazom širine 5m.

Istorjski izvori ukazuju na rođačku srodnost između Galerija i Daje. Naime, njihove majke su bile dve rođene sestre. Maksimin Daja, svoje napredovanje u vojsci kao i ustoličenje na rimski presto, 1. maja 305. godine u Nikomediji, duguje svom ujaku caru Dioklecijanu.

Pored velelepne palate koja pripada umetnosti kasnorimske epohe, posebno mesto pripada porfirnoj statui, izrađenoj u prirodnoj veličini visine 1,6 m, koja predstavlja cara koji sedi na prestolu. Porfirne statue se prvi put pojavljuju u 2.veku i predstavljaju privilegiju samo careva i članova njihovih porodica. Na teritoriji čitavog carstva do sada je otkriveno svega dvadesetak. One predstavljaju jednu od glavnih odrednica kasnoantičke portretne umetnosti, gde se vladar uzdiže na nivo božanstva. Prvi tetrahisti, Dioklecijan, Maksimilijan Herkulije, Konstancije Hlor i Galerije, pred svojim podanicama se pojavljuju kao –bogovi, spasioci države i čovečanstva. Crveni porfir, od koga su statue izrađene, je egipatskog porekla iz kamenoloma na masivu Gebel Dokhanu visokom 1600m. On predstavlja veoma retku i skupocenu vrstu skulpturnog kamena, koju su rimski carevi naručivali samo za sebe.

Danas se u muzeju u Negotinu čuvaju fragmenti porfirne statue, koju je sasvim slučajno, pronašao jedan meštenin 1975, orući njivu. Smatra se da je fragmentacija šarkamenske statue rezultat „ Hrišćanskog besa“. Posle proglašavanja hrišćanstva kao zvanične religije carstva, hrišćani su masovno lomili statue starih paganskih bogova i heroja, a posebno statue rimskih imperatora. Oni su ostali zabeleženi kao mučitelji i progonitelji hrišćana, a među njima izuzetak nije bio ni Maksimin Daja. Do sada je pronađeno oko 300 fragmenata šarkamenske skulpture, koja ne čini ni jednu petinu prvobitne statue. Na osnovu onoga što je pronađeno, ipak se sa sigurnošću, može rekonstruisati njen prvobitni izgled.

Negotinska krajina takođe baštini i čuva uspomenu i na druge reprezentativne primerke bogatog antičkog nasleđa koje nam je ostavila moćna Rimska imperija. Među njima su ostaci rimskih gradova: Ad Aquas, Vidrov grad, Decebalum, zatim utvrđenja Klevore i lokalitet Bobota kod Jabukovca.

Ad Aquas - je rimski grad koji se nalazio na obalana Dunava blizu sela Prahovo. U vreme svog najvećeg razvoja, krajem 2. i početkom 3.veka, imao je između 15 i 20 hiljada stanovnika. U velikoj luci, smeštenoj nedaleko od Prahova, pronađeni su ostaci rimskih lađa i nekoliko nadgrobnih spomenika, koji se danas čuvaju u Muzeju Krajine u Negotinu.

Vidrov grad - od nekadašnjeg rimskog grada po imenu Vidrov grad, ostale su samo zidine grada dužine 300m sa osnovom širine do 120m. Takođe su na lokalitetu pronađeni ostaci keramike, opeke i stakla, kao i nekoliko primeraka plastike, jedan reljef i tri statue.

Rimski grad Decebalum - po nekim izvorima grad Decebalum, koje je bilo najveće utvrđenje na Dunavu, bilo je smešteno na mestu današnjeg Prahova. Grad je počeo da gradi car Trajan krajem 1.veka, nakon pobede nad Dačanima. Po svojim dimenzijama (dužina 840m, širina 485m), kao i po mestu izgradnje radilo se o značajnom utvrđenju. U srednjem veku grad se zvao „Deč".

Utvrđenje Klevore- ostaci rimskog utvrđenja Klevore nalaze se severno od Mihajlovca, kod mosta na levoj obali Sikolske reke. Bio je to rimski kaštel sa civilnim naseljem smešten na uzvišenju od 300m pored Dunava. Danas je mesto poznato pod nazivom „ Dud".

Bobota kod Jabukovca – na lokalitetu Bobota, koje se nalazi 3km od Jabukovca, pronađeni su ostaci rimskih zidina, keramike i opeke.

2.3.2 SREDNJOVEKOVNI SAKRALNI OBJEKTI

Na području Negotinske krajine građeni su sakralni objekti koji predstavljaju značajn oblik srenjovekovne srpske kultirnoistorijske baštine. Po svojoj lepoti i kulturnim vrednostima, ističu se srednjovekovni pravoslavni manastiri i crkve, koji predstavljaju sveta mesta za duhovni i molitveni život. To su autentični spomenici narodnog graditeljstva, kroz čije forme, može da se prati tok srednjovekovne umetnosti, duhovnosti i kulture srpskog naroda.

Svi manstiri i crkve Negotinske krajine pripadaju Timočkoj Eparhiji sa sedištem u Zaječaru, kojom od 1992 godine rukovodi arhijerej, gospodin Justin. Važni gradovi u eparhiji, pored Zaječara su: Negotin, Bor i Knjaževac.

U negotinskom kraju, svojim značajem i neporcenjivom umetničkom vrednošću, izdvajaju se sledeći manastiri: Bukovo, Koroglaš i Vratna.

Manastir Bukovo

Smešten je na blagoj padini bratnjevačke kose, prekrivenoj prostranim vinogradima, na putu Zaječar- Negotin, 4km zapadno od Negotina. Podignut je u čast Svetog oca Nikolaja Čudotvorca. Ime manastira, po predanju, potiče od okolnih bukovih šuma ili ptica „ buka“ koje su ovde živele u nekadašnjim ritovima. Istorija manastira ne beleži pisane tragove o tome ko je bio njegov ktitor, niti se sa sigurnošću može utvrditi, kada je izgrađen. O tome kruži više legendi i predanja. Po jednom predanju, manastir Bukovo je zadužbina srpskog kralja Milutina, podignut posle pobede nad bugarskim carem Šišmanom, s kraja 13. veka. Drugo predanje kaže, da je ktitor manastira Sveti Nikodim Tišmanski, koji je živeo u Timočkoj krajini u 15 veku, a isticao se i kao graditelj brojnih crkava toga vremena. Po trećem predanju, manstir Bukovo je izgradio u 15. veku jedan istočnosrpski vlastelin.

Manastir je, tokom svoje burne istorije, bio više puta rušen i obnavljan. Godine 1837 obnavlja ga knez Miloš, koji mu je posle obnove, darivao zvona na poklon. Iste godine, podignuta su dva konaka, a 1877 je dozidana priprata. Danas, sastavni deo ulaza u manastirski kompleks, čini zvonik kvadratne osnove smešten na severnoj strani iznad ulaza. Podignut je uoči Drugog svetskog rata, 1940. godine. U okviru manastirske porte nalazi se izvor, posvećen Presvetoj Bogorodici. U južnom konaku manastira, nalazi se kapela, posvećena ovoj svetiteljki. Bukovska crkva, izgrađena je od tesanog kamena bez kupole, sa horskim apsidama i kasnije dozidanom pripratom. Predstavljena je kao jednobrodna građevina sa osnovom u obliku krsta i stilski se ubraja u specijalnu varijantu moravske škole, koja je od svoje izgradnje do danas, ostala veoma očuvana. Svoju unutrašnju živopisnu dekoraciju crkva manstira Bukovo, duguje prelepim freskama, raspoređenim u dva sloja. One su oslikane 1682, u vreme igumana Mihajla Dešanca uz ktitorstvo kneza Simeona iz sela Trnjani.

Najstariji sloj je predstavljan freskama Svetog Arhanđela Mihajla, fragmentima Svetih ratnika i freskom Presvete Bogorodice, okružene anđelima na svodu crkve. Manastirom Bokovo dominira i danas očuvani živopis, delo živopisca Milislava Markovića iz Malog izvora, rađen 1902 godine. Živopis je rađen po nacrtima Steve Todorovića, slikara iz Beograda, čije delo takođe predstavljaju oslikane ikone u delu ikonostasa zaječarske crkve.

U Manastiru Bukovo, svojom besprekornom izradom i neprocenjivom lepotom, izdvaja se duborezni i pozlaćeni ikonostas, rađen u Austriji krajem 19 veka. Ikonopisac je Lazar Krdžalić, koji je radio i medaljon na ulazu manastirske crkve. Neke ikone na bukovačkom ikonostasu su delo učitelja crtanja Negotinske gimnazije. Ikone sa starog ikonostasa, koje su u dobroj meri oštećenje, izložene su u manastirskoj riznici. Izdvajaju se ikone Gospoda Isusa Hrista, Presvete Bogorodice sa malim Hristom, ikona Sv. Jovana i Sv. Nikole. Manastirska riznica čuva celivajuće ikone, delo učitelja crtanja Negotinske gimnazije Pavla Čortanovića. On je za manastir izradio dvadesetčetiri celivajuće ikone na limu. Restaurirao je ikonu Rođenja Hristovog iz 1712. godine. U manstiru Bukovo se nalaze brojne radionice, neuobičajene za srpske pravoslavne manastire. U radionicama, monasi ih nazivaju „poslušanja“, monasi se bave raznim zanatima: stolarijom, krojenjem i šivenjem, ikonopisanjem.

Manastir Bukovo

U „poslušanju“, koje najviše privlači pažnju, monasi se bave proizvodnjom vina. U muškom manastiru Bukovo, još davne 1887 godine, osnovana je vinogradarska škola, koja ubrzo prerasta u državnu Poljoprivrednu školu za vinogradarstvo i voćarstvo. Danas je manastir poznat po proizvodnji vina, od specifične i veoma retke sorte grožđa, koja se danas gaji još samo na području Italije i Portugalije, a zove se crna tamnjanika. Ova sorta grožđa koristi se za pripremu poluslatkih vina. U ovom manastiru, inspiraciju za svoj roman „Porušeni ideali“, pronašao je pisac Svetolik Ranković.

Manastir Koroglaš

Porušeni manastir Koroglaš, sa crkvom posvećenom Vaznesenju, nalazi se nadomak Mileševa, 6km severozapadno od Negotina. O ktitoru manastira i vremenu njegovog podizanja, ne postoje pouzdani istorijski podaci.

Na osnovu arhitektonske građe, postoje samo predpostavke, da bi manstir mogao biti podignut u vreme despotovine. Neki predpostavljaju, da se manastir gradio početkom 14. veka, za vreme vladavine kralja Milutina. Manastir Koroglaš i do današnjih dana, predstavlja mesto okupljanja naroda ovog kraja, o Spasovdanu i Đurđevdanu. Jednobrodna Vaznesenjska crkva, raščlanjenih spoljnih zidova, ukrašena je kružnim i krstastim dekorativnim keramoplastičnim ukrasima koji se nalaze iznad friza slepih arkada. Severna i južna fasada oživljene su plitkim nišama i završenim polukružnim lucima. Načinom gradnje, gde dominira kamen i ukrasi na fasadama, upućuju na spomenike moravske stilske grupe, skromnijeg tipa. Unutrašnji zidovi crkve bili su ukrašeni freskama, koje su propale, pošto je manastir dugo vremena bio urušen. Preostali fragmenti fresaka, govore o veoma kvalitetnom freskoslikarstvu, sa nesumnjivim umetničkim vrednostima, svojstvenim spomenicima moravske škole.

Manastir Koroglaš

Prilikom nedavnih arheoloških istraživanja, otkrivena je veća srednjovekovna nekropola sa vrednim pokretnim materijalom,što upućuje na visok nivo materijalne kulture stanovništva ovog kraja. Utvrđeno je, da se radi o starom groblju sa oko 150 preminulih. Domicilno stanovništvo smatra da u blizini mora biti i grob Marka Kraljevića. Po verovanju, on je ranjen na svom konju Šarcu preplivao Dunav, nakon bitke na Rovinama u 14. veku, ovde i sahranjen. Drevna legenda kaže da se uz Markov grob krije i veliko bogatstvo koje mu je poklonila njegova milosnica vila Ravijojla sa Miroč planine.

Govori se s kolena na koleno da postoji i mapa, iscrtana na goveđoj koži, koja vodi do tog skrivenog blaga. Ljudi takođe tvrde, da je na osnovu mape, pronađena srednjovekovna nekropola u koju su se ljudi shranjivali u periodu od 11. do 15. veka. U njoj su pronađeni dragoceni predmeti: srebrne narukvice i minđuše, pozlaćene dijademe iz 14. veka. Sve to ukazuje da su ovde sahranjivani pripadnici dobrostojećih familija srednjovekovne Srbije. Ali ipak bez obzira na ove legende, koje neumorno kruže među ljudima ovog kraja, nema naučnog utemeljenja da se ovde ratovalo, niti da bi jedan od ovih grobova mogao da bude baš grob Marka Kraljvića. Po predpostavkama naših i rumunskih naučnika, Kraljević Marko je poginuo 1395. u bici na Rovinama kod reke Žiju, koju su vodili sultan Bajazit i vojvoda Mirča, kao turski vazal. Putopisac i istoričar iz 19.veka ostavio je zapis, da je u okolini video kameni zid, gde je bilo uklesano „ Zdi zamče kralje Marko." To bi u prevodu značilo: „ Ovde je prestao da gleda u sunce Kraljević Marko.“

Manastir Vratna

Manastir Vratana, sakriven od očiju javnosti i smešten između visokih stena planine Miroč pored same reke Jabuče, udaljen je 30km od Negotina u podnožju čuvenih vratnjanskih kapija. Manastir je osnovao miljenik kralja Milutina, arhiepiskop Nikodim u 14 veku. U okviru manastirskog kompleksa nalazi se crkva posvećena Vaznesenju Gospodnjem, podignuta 1415. godine. Manastirska crkva ima dužinu 16m, širinu 7,5m i debljinu zidova 2,5m. Unutrašnjost crkve je osvetljena sa šest prozora, nalik puškarnicama, a središnji deo crkve narteks, osvetljavaju dva okrugla prozora.

Manastir Vratna je danas aktivni ženski manastir, koji je dobio ime po 30 m visokim vratima ili kapijama, isklesanim u stenama korita reke Jabuče. Postoje ukupno tri kapije, koje predstavljaju pravo čudo prirode i koje sa manastirsim kompleksom čine harmoničnu, retko viđenu, celinu. Prva se zove Veliki prerast, druga Mali prerast, a treća Suvi prerast.

Unutrašnjost manstira je oslikana ikonama, koje su većinom ruskog porekla. Pažnju privlače carske dveri iz 19 veka. U manastirsoj porti nalaze se dva konaka. Posle sloma Prvog srpskog ustanka manastir Vratnu spalili su Turci 1813. godine. Manastir je, više puta tokom svog postojanja, bio rušen i obnavljan. U drugoj polovini 18. veka, opustošeni manastir, obnovio je Stanko Frajkor, kasniji negotinski oborknez.

Trudom meštana sela Urovice, Vratne i Jabukovca 1856. godine, podignut je manastirski konak. Poslednja veća obnova manastira bila je 1937. godine. U novije vreme manstir je prepokriven, a dozidan je i zvonik nad pripratom.

Manastir Vratna

Pored srednjovekovnih manastirskih kompleksa, turističku pažnju svakako zaslužuju i crkve, koje su u doba turskih osvajanja, bile jedini spas i utočište srpskog naroda u negotinskom kraju. One su bile stožer očuvanja Pravoslavlja i hrišćanske tradicije i kulture. U okolnim selima negotinskog okruga, u vreme srpskih ustanaka, građene su prvo crkve brvrnare, koje su predstvljale simbol narodnog graditeljstva. Iako su predstavljale dela bezimenih narodnih umetnika, one su ipak, iako skromno, skrivale nesumnjive umetničke kvalitete. Takve crkve, građene od drveta, nisu dugo opstajale, jer su ih Turci u svojim osvajačkim pohodima rušili ili spaljivali. Umesto njih, podizane su nove, građene od čvršćeg materijala, najčešće kamena sa ciljem da hrišćanstvo kao religija, nikad ne zamre u ovim krajevima. U selima Negotinske krajine, i dan danas postoje crkve, ponovo podignute na ruševiname i zgarištima, nekadašnjih skromnih crkava od drveta. Najpoznatije crkve su: Crkva Svete Trojice u Mokranju, i istoimene crkve u Rogljevu i Rajcu kao i crkva Svetih Apostola Petra i Pavla u Kobišnici.

U samom centru Negotina nalaze se dve crkve, koje privlače pažnju posetilaca, a sami Negotinci su za njih veoma emotivno vezani. One pretstavaljaju značajno mesto okupljanja, gde ljudi nalaze svoj mir, utočište i utehu u veri. To su crkve: Stara Crkva Svete Bogorodice i Saborna Crkva Svete Trojice.

Crkva Svete Trojice u Mokranju

Selo Mokranje je smešteno u brdima, jugozpadno od Negotina. Prvi podaci o ovom selu, koji potiču iz austrijskih izvora, datiraju iz 18. veka. Iz njih se može saznati da je Mokranje prvu crkvu brvnaru imalo pre 1833. godine. Iz ove prvobitne crkve, danas je sačuvana plaštenica (antimins ), koja je osvećna od strane episkopa Timočkog Dositeja Novakovića.

Početak gradnje nove crkve je vezan za 1869. godinu, a završetak izgradnje je bio na Petrovdan 1872. Neimar crkve u Mokranju je bio Petar Nikolić, a živopis je delo molera Pavla, rodom iz Stare Srbije iz sela Arhanđelova koje je pripadalo kičevskoj nahiji.

Mokranjska crkva Svete Trojice koncipirana je kao jednobrodna, trikonhalna građevina, sa pripratom na zapadnoj strani, iznad koje se uzdiže dvospratni zvonik. U arhitektonskom smislu, mokranjska crkva je bliska modelima jednobrodnih crkava koje su se sretale u Hazburškoj monarhiji. Ovaj stil gradnje je uveliko bio prihvaćen na području Kneževine Srbije.

Crkva je zidana od tesanog kamena, pravougaonog oblika, sa vidljivim malterskim spojnicama. Enterijer crkve, oblikovan u skladu sa stilom umetnika, koji su u svom radu bili izloženi uticajima sa juga. To se ogleda u primeni karakterističnih elemenata u drvorezu koje se odnose na: visoke propovedaonice, arhijerejski presto sa masivnom mitrom nad njim, kao i na naročito ukrašene tronove za ikone.

Zidno slikarstvo mokranjske crkve, u stilskom smislu, potiče sa juga Balkana. Freske crkve Svete Trojice u Mokranju su dela zografa Pavla i Nestora. Po svojoj umetničkoj vrednosti i lepoti ističu se: Bogorodica Šira od Nebesa, koja je predstavljena u sedećem položaju, raširenih ruku sa Hristom na krilu;

Crkva Svete Trojice u Mokranju

U pravougaonim lučnozasvođenim poljima, između prozora, prikazani su oci crkve i liturgičari, Sveti Nikola Mirlikijski, Sveti Vasilije Veliki, Sveti Jovan Zlatousti i Sveti Grigorije Bogoslov. Na zidovima oltarskog prostora ističu se freske: Hristos u putiru, koji blagosilja obema rukama sa otvorenim Jevanđeljem na krilu, Sveti arhiđakon Stefan, scene Blagovesti. U središnjem delu crkve, naosu, prikazane su freske: Hristos Pantokratos, kompozicije Rođenje Hristovo, Krštenje Hristovo u Jordanu, Hristos Emanuel, scene Preobraženja hristovog, i scene Hristovog vaskrsenja. Ikonostas mokranjske crkve, takođe delo zografa Pavla i Nestora, koncipiran je kao visokadrvena, bogato izrezbarena oltarska pregrada.

Ona je uvučena u središnjem delu čime se stvara utisak stepenovanja ikonostasnih zona. Posebnu pažnju privlače bogato rezane i pozlaćene carske dveri, kao i veliki krst sa istaknutim oruđima stradanja na vrhu konstrukcije. Postoji upotreba svetlih boja u oslikavanju cvetnih dekoracija, euharistijske loze, glava heruvima. Ikonostas se završava trouglastim zabatom, koji je oslikan akantusovim listom, preuzetim iz levantskog baroka. Naknadno je na zabat postavljena ikona Tajne večere.Vrh zabata završen je Krstom sa Raspećem sa simbolima jevanđelista u uglovima. Levo i desno, se nalaze medaljoni sa likovima Bogorodice i Svetog Jovana.

Krst je okružen oruđima stradanja: kopljem i gubom. U podnožju su dva zmaja, simboli adskih sila, koje je Hrist pobedio krsnom žrtvom. Od brojnih ikona na mokranjskom ikonostasu izdvajaju se prestone ikone: ikona koja predstavlja krunisnje Bogorodice, Bog Otac, Golub Svetog Duha, ikone koje predstavljaju Svetog Arhanđela Mihajla i Gavrila, Blagovesti. Ističu se takođe prestona ikona Hrista, kao i ikona Svetog Jovana Krstitelja.

U riznici crkeve se čuva, već prethodno pometnuta plaštenica, koja po tipu pripada, jerusalimskim plaštenicama. Štampana je u 18. veku za vreme patrijarha Avramiosa. Riznici su takođe darivani putir i pripadajući diskos 1905 godine, napravljni od posebne legure metala. Dva krsta iz riznice, svakako zaslužuju pažnju. Prvi je veoma oštećen i pripada tipu filigranskih prestonih krstova. Drugi je liven i presovan i sadrži Raspeće na porcelanu. Riznica crkeve raspolaže i knjigama, a među njima se izdvajaju: minej iz 18. veka, srbnjak sa likovima Srba svetitelja, štampan u Beogradu 1861, Jevanđelje štampano u Beču 1851 i još desetak bogoslužbenih knjiga iz 19. veka.

Crkva Svete Trojice u Rogljevu

Selo Rogljevo, se prema popisima vidinskog sandžaka, pominje još u 16. veku. Po predanju, naseljeno je Kosovarima, a dobilo je ime po „sokacima koji se sa obe strane potoka stiču u rogalj.“ U Rogljevu je 30 tih godina 19. veka postojala, kao i u selima u okolini, crkva brvnatra obložena blatom i pokrivena rogoznicom. Bila je posvećena Svetom proroku Iliji. Bogosluženja su u njoj obavljana sve do 1870, a onda je započeto zidanje nove crkve, koje je trajalo sve do 1873. Graditelj i ove crkve je Petar Nikolić, koji je bio glavni neimar i u okolnim selima, Mokranju, Kobišnici i Rajcu.

Ova jednobrodna, trikonhlna građevina izgrađena je od tesanog kamena, sa vidljivim malterskim spojnicama. Na zapadnom pročelju, nalazi se pravougaona priprata (ulaz), a sa južne i sevrerne strane centralnog dela crkve, nalaze se pravougaoni pevnički prostori u ravni sa pripratom. Na istočnoj strani crkve, forimirana je petostrana oltarska apsida. Portal se nalazi na zapadnoj strani, dok su sa severne i južne strane crkve, smešteni bočni ulazi.

Krov crkve je dvoslivan, prekriven crepom, dok je iznad pevničkih rizalita i i oltarske apside segmentiran. Po samom stilu gradnje i arhitektonskom konceptu, najverovatnije, pošto se radi o istom graditelju, podseća na crkvu iz Mokranja. Međutim, rogljevačka crkva Svete Trojice, se ipak svrstava u najbolja ostavrenja ktitora Petra Nikolića i pripada balkanskoj stilskoj školi. I u pogledu freskoslikarstva, vide se ogromne sličnosti sa mokranjskom crkvom, obzirom da su freske dela istih umetnika, Pavla i Nestora. Unutrašnjost crkve oslikana je freskama koje se sreću i na zidovima crkave u Mokranju, ali su ovoj, pridodate i neke nove: Sveti Prokopije, Sveti Velikomučenik Georgije, Sveti Trifun i Mihajlo, Sveta Tedora i Sveta Petka, Sveta Ekatarina.

Ikonostas, sa krstom na vrhu, je delo istih umetnika, rađen pod uticajem klasicizma i predstavlja njihovo najzrelije delo. Na njemu dominiraju stubovi korintskih kapitela, ukrašeni drvoreznom floralnom dekoracijom. U tehnikama ukrašavaja, preovlađuje pozlata i imitacija mermera, tzv. marmoriranje. Ikone rogljevačkog ikonostasa plene svojom lepotom i snažnim umetničkim izrazom, koje nikog ne ostavljaju ravnodušnim. Između mnogih izdvajaju se:

Sveti Arhanđel Mihajlo, ikona Bogorodice sa malim Hristom u naručju, gde je ona prikazana kao nebeska kraljica sa krunom, zatim ikona Svetog Ilije, Sveti ratnici i velikomučenici Georgije i Dimitrije, uobičajena kompozicija Blagovesti, ikona Vaznesenja Hristovog i Uspenja Bogorodice. Ikonostas završava figurama apostola u medaljonima po šest sa svake strane i scenom Raspeća sa Bogorodicom i Svetim Jovanom u sredini. Krst , pored raspetog Hrista, sadrži i simoličke atribute jevanđelista. U pozadini su postavljeni koplje i guba, kao simbol oruđa stradanja.

U riznici crkve, čuva se plaštenica (antimins), koja je još uvek u bogoslužbenoj upotrebi. Ona je osveštana 1924. od strane episkopa Timočkog Emilijana. Plaštenica Crkve Svete Trojice u Rogljevu, prikazuje telo umrlog Hrista, a poreklom je iz Rusije. Pričesni komplet (putir), koji je crkvi darivan 1881, sastoji se od: levkastog postolja sa floralnim ukrasom i glatkopolirane čaše, ukrašene mat trakom na vrhu. U kompletu sa putirom nalazi se i diskos, u obliku tacne, sa masivnom srebrnom zvezdom i kopljem od srebrne legure. Ruska carevina je 1841. crkvi darivala prestono Jevanđelje povezano u bordo brokat, bez ukrasa.

Plaštenica (antimins)

Većina sačuvanih knjiga potiču iz 19. veka. Izdvajaju se: irmologij (1838), minej i triod (1841), srbnjak štampan u Beogradu (1861). Značajna je i zbirka pokretnih ikona iz 19. veka, poreklom iz Rusije. Među njima se izdvajaju prestone ikone: ikona Bogorodice sa Hristom, ikona Hrista Svetodržitelja, ikona Svetog Jovana Preteče, ikona Uznesenja Svetog proroka Ilije, koja karakteristično sažima narative iz svetiteljskog života. U riznici se nalaze i dve ruske ikone manjeg formata, koje su raspećem podeljene na četiri ugaona segmenta: Bogorodica sa Hristom, Sveti Nikola, Sveti arhanđel Mihajlo, kao ratnik na konju i Sveti velikomučenik Georgije.

Crkva Svetih Apostola Petra i Pavla

Prvi zapisi, vezani za selo Kobišnicu, potiču iz 18. veka. Selo je prvo imalo crkvu brvnaru, koja se srušila pre 1850. Sadašnja crkva, posvećena Svetim Apostolima Petru i Pavlu, podignuta je u periodu između 1872. i 1874. godine. Crkva je osveštao episkop timočko-negotinski Evgenije. Sve do 1897, crkava je nosila naziv kobišnička, a onda je odlukom Arhijerejskog veća, crkva preimenovana u bukovičansko-kobišničku.

Prostor crkve, ostvaren je u formi jednobrodne, trikonhalne strukture sa pripratom na zapadnoj strani. Bočni pevnički prostor, nalaze se u centralnom delu crkve, a na istoku se nalazi petostrana oltarska apsida. Naos, središte crkeve, pokriven je dvoslivnim krovom, dok se krov nad apsidom, sastoji od pet segmenata. Nad oltatskom apsidom, postavljen je krst, dok je nad pripratom podignut četvrtasti zvonik. Na krovu crkve nalazi se još jedan krst. Glavni portal nalazi se na zapadnoj strani, dok se bočni ulazi u crkvu nalaze severno i južno.

Crkva je delo, već prethodno navedenog graditelja paravoslavnih svetinja negotinskog kraja, Petra Nikolića. U izgardnji crkve korišćen je mokranjski kamen, dok su njeni stubovi, kao i prozorski okviri napravljeni od tesanog kamena. Zidovi su ozidani ciglom, a krov je pokriven crepom. Crkva je spolja okrečena, a fasada raščlanjena kordonskim vencima. Unutrašnjost crkve je osvetljena sa dvanaest prozora, dok su unutrašnji zidovi crkve okrečeni u belo sa poljima freskodeko-

Ikonostas Crkve Sv. Petra i Pavla

racije. Podovi su, nekada, bili prekriveni imitacijom mermernih ploča. Oltarski prostor je od naosa odvojen visokim ikonostasonom pregradom. Na sredini, petostrane oltarske apside, postavljana je na kameni stub časna trpeza, načinjena od mekog mokranjskog kamena. U pogledu zidne dekoracije zaslužni su isti umetnici. Živopis je više puta obnavljan. Prvi put početkom 20. veka, a poslednji put 70tih gidina 20. veka kada su dodate nove kompozicije. Najstariji sloj fresaka može se videti na svodovima hrama.

Naročito se ističu Veliki Praznici, sa medaljonima u centru, koji razdvajaju naraciju prazničnih scena, kao i u crkvama u Mokranju i Rogljevu. Potom se izdvaja Bogorodica sa Hristom, okružena arhanđelima Mihajlom i Gavrilom i carevima prorocima Davidom i Solomonom. Od prelepih freskodekoracija, koje oživljavaju unutrašnjost crkve, mogu se zapaziti svetiteljske figure Sveti Stefan Visoki, Sveta carica Milica, Sveti car Konstantin, Sveti car Lazar i mnoge druge. Ikonostas, rađen u sedmoj deceniji 19. veka, predstavlja delo umetnika koji su bili zaduženi i za unutrašnju zidnu dekoraciju. To su oni isti zografi, koji su oslikavali unutrašnje zidove crkava, okolnih negotinskih sela. Ikonostasna pregrada izrađena je od drveta, dok su dekorativni elementi rađeni u stilu klasicizma. Delimično je pozlaćen, a delimično je korišćena imitacija mermera. Završava se Raspećem i apostolskim predstavama.

Ikone na ikonostasu, slikane na lipovoj dasci, raspoređene su u tri zone. One su pravougaonog oblika, okružene drvoreznom dekoracijom. Svojom raskošnom, nesvakidašnjom lepotom, ističu se pozlaćene carske dveri, ukrašene floralnim motivima i vazama sa cvećem.

U crkvi postoji riznica u kojoj se, kao i u prethodno navedenim, čuvaju važni predmeti od neprocenjive umetničke vrednosti i značaja, kako za ovu regiju, tako i za celu našu zemlju u celini. U riznici se čuva plaštenica na lanenom platnu, koja potiče iz srušene kobišničke crkve. Pripada plaštenicama (antiminsima) jerusalimskog tipa, koje su sa hodočasnicima stizale na naše prostore tokom 18. i 19. veka. Na njoj je prikazana uobičajena scena Polaganja tela Hristovog u grob, sa kartušima u uglovima, na kojima su prikazani likovi Jevanđelista. Srebrni pribor za pričešće izrađen u stilu poznog bidenmajera, predstavlja važan deo bogatstva crkevene riznice, naručen je 70 tih godina 19. veka od poznatog beogardskog zlatara Jovana Nikolića. Iz istog perioda je i srebrna kadionica, takođe istog stila izrade, ukrašena ružinim cvetovima i pupoljcima sa jednostavnim krstom na vrhu. Sasvim je izvesno da je kadionica delo nekog od, za sada, nepoznatih zlatara, koji su zapadne stilske tokove i način izrade prenosili u Srbiju u drugoj polovini 19. veka.

Vredno pomena je i prestono Jevanđelje, poreklom iz ruske carevine, nabavljno u Beogardu u drugoj polovini 19. veka. Crkva se takođe može pohvaliti bibliotekom, u kojoj se nalazi, stotinak povezanih knjiga, koja je formirana davne 1872. godine. Danas je sačuvano samo trinaest knjiga za bogosluženje. Najstarija među njima je Molbeno Pojenje, štampana u Beogardu 1838. godine, za vlade Kneza Miloša i mitropolita Petra. U riznici se čuva i veći broj ikona, rađenih na platnu s kraja 19. veka .i početka 20.veka. Takođe je od velikog značaja i sačuvana grafika koja prikazuje manastir Hilandar sa Svetim Savom i Svetim Simeonom. U crkvi se nalazi i dragocen letopis sa hronikom hrama, kao i zahvalnica, kojom je crkva odlikovana od strane kralja Petra Karađorđevića 1914. za zasluge ukazane društvu u ratu.

Stara crkva Svete Bogorodice u Negotinu

Za vreme turske vladavine, uoči Prvog srpskog ustanka 1803. godine, sagrađena je Stara crkva Svete Bogorodice u Negotinu. Izgradnja crkve je bila neophodna, jer tadašnja kapela na groblju, nije mogla da podmiri potrebe, tada već razvijene varoši. U zapisima negotinske crkve, ističu se zasluge Perče Karapandžića, krajinskog oborkneza i drugih viđenih ljudi.

U pogledu svoje arhitektonske strukture, crkva je niska, jednobrodna građevina, izdužene osnove sa poligonalnom oltarskom apsidom na istoku i manjom pripratom na zapadnoj strani, koja je kasnije dozidana. Crkva je ukopana nekoliko sptepenika. Svoj današnji izgled dobila je 1900. godine. Rađena je od mokranjskog kamena i opeke, a pokrivena biber crepom. Pri samom ulazu, na severnoj strani 1867. godine, dozidan je otvoreni trem. Jedinu fasadnu dekoraciju predstavljaju slepe niše na apsidi.

Iako, građena u ratnim uslovima, crkva pored tri freske raspolaže i ikonma, koje su naslikane na drvetu i platnu, Značajno mesto u crkvenoj riznici predstavlja Jevanđelje u kadifi, koje je iz Rusije u Negotin, poslato 1858. godine. Stara negotinska crkva ima divan ikonostas, još iz vremena njene izgradnje. Ikonostasna pregrada je delo Stojana i njegovog sina Stanče iz Ravna u Bugarskoj, rađena 1824.

Stara crkva Svete Bogorodice u Negotinu

Doslikavanje ikonostasa, kao i živopis Stare negotinske crkve je delo, Pavla Čortanovića profesora slikarstva, u Negotinskoj gimnaziji. Arhijerejski sto, sa ikonama Svetog Save i Stefana Prvovenčanog, je delo slikara Vatroslava Bekovića. U priprati crkve, nalazi se ikona velikih dimenzija, koja se naziva plaštenica ili žitje, na kojoj su predstavljani događaji iz Starog i Novog zaveta.

Crkva je, u prošlosti, bila sedište timočkih arhijereja. Prvi je ovde bio u službi episkop Dositej Novaković, osnivač Timočke eparhije. U ovoj crkvi, čuvaju se posmrtni ostaci dva episkopa, Dositeja Novakovića i Jerasima Evgenija Simonovića. Crkva je ne samo verska, već i kulturna institucija, koja je podsticala opismenjavanje stanovništva. Stara crkva Svete Bogorodice prikupljala je crkvene knjige, većinom iz Rusije. Jednu od njih, crkvi je darivao ruski car Nikolaj Pavlovič 1846. godine.

Episkop Dositej Novaković je bio inicijator osnivanja ženske škole u Negotinu polovinom 19. veka, koja je bila jedna od prvih u Srbiji. Takođe je podsticao otvaranje čitaonice sa šegrtskom školom. Za crkvu se vezuju značajni istorijski događaji, iz vremena oslobađanja Negotinske krajine od Turaka. U tome, nesumnjivo najveći doprinos ima, krajinski vojvoda Hajduk Veljko Petrović, čiji se grob nalazi neposredno uz crkvu, pa je crkva u narodu poznata još i kao „Hajduk Veljkova .“ U crkvenoj porti se nalaze nadgrobne ploče istaknutih Negotinaca 19. veka. Crkva Svete Bogorodice, kao značajan deo srpske kulturne baštine, je pod zaštitom države.

Saborna Crkva Svete Trojice u Negotinu

Crkva se nalazi na uglu Trga Stevana Mokranjca i Ulice Hajduk Veljka. Građena je u periodu između 1872. i 1876. godine i danas, ova crkva, ima status spomenika kulture. Crkva je izgrađena u vreme vlade kneza Milana i za vreme službovanja episkopa negotinskog Evgenija Simonovića. Crkva Svete Trojice u Negotinu zidana je pod nadzorim građevinskog preduzimača Josifa Štanlehner (Joseph Schtanlechner) iz Beograda i iskusnih italijanskih majstora. Izgradnja Saborne crkve rađena je prema planovima Ministrstva građevina 1867.

Predstvljena je kao jednobrodna građevina sa naglašenim ulaznim portalima, poligonalnom apsidom i isturenim četvorougaonim pevnicama. Sa zapadne, prilazne strane, izdiže se masivan bečki sat, koji dominira gradom. Crkva se, po svom izgledu, proporcijama i arhitektonskom izrazu, ubraja u red najlepših u Srbiji. Rađena je u duhu zakasnelog klasicizma sa elementima neorenesanse. Fasada crkve, odlikuje se naglašenim krovnim vencima, timpanonima i kaneliranim jonskim pilastrima. Porta crkve, ograđena 1893. gvozdenom ogradom, ukrašenom đuladima iz fetislamske tvrđave kod Kladova. Ograđeni stubovi i postolje, rađeni su od kamena peščara iz okoline Negotina. U dvorištu crkve, nalazi se Hajduk Veljkova barutana i Parohijski dom.

Oslikavanje unutrašnjeg enterijera crkve započeto je 1874. godine i trajalo je, sa izvesnim prekidima, oko tri decenije. Unutrašnjost hrama je živopisana za vreme vladavine kralja Aleksandra Obrenovića. Stevan i Popeskija Todorović, zajedno sa svojim učenicama Nikolom i Milisavom Markovićem, zaslužni su za freskoslikarstvo i ikonostas, od neprocenjive umetničke vrednosti. U donjem delu ikonostasa predstavljane su scene iz Starog zaveta, a u gornjem, su prikazane scene iz Novog zaveta, najvažniji praznici, jevanđelisti i apostoli. Ikonostas se završava životvornim krstom.

Na severnom zidu crkve Svete Trojice u Negotinu, mogu se videti freske, na kojima su predstavljeni vladari srednjovekovne Srbije: vladarska loza Nemanjića(Stefan Nemanja, Stefan Prvovenčani, kralj Milutin, Stefan Dečanski i car Uroš) i događaji iz njihovih života (krunisanje Stefana Prvovenčanog, Sveti Sava miri sviju braću, Sveti Sava odbija carsku krunu). Na južnom zidu, prikazani su crkveni velikodostojnici, srpski arhiepiskopi. Svod crkve, koji simbolizuje nebo, je delo slikara Milislava Markovića, rađen po nacrtu svog učitelja Stevana Todorovića. Hram Svete Trojice u Negotinu, po ugledu na Sabornu crkvu u Beogradu, ima pridikaonicu, koja predstavlja mesto za održavanje propovedi u vreme velikih pravoslavnih praznika.

Saborna Crkva Svete Trojice u Negotinu

U crkvi se, sa desne strane od oltara, nalazi tron Svete Bogorodice, a sa leve, arhijerejski tron. Svi hramovi, pa i negotinski, imaju tri stolice: za episkopa, vladara (kralja) i kraljicu. One su delo stolara B. Vladića, koje je crkvi darivao, u ime ćurčijskog esnafa, maja 1884.

Crkva raspolaže i brojnim knjigama, donetim iz Rusije, za vreme Obrenovića. Sama ruska crkva je negotinskoj crkvi mnoge darivala. U pevnicama Saborne negotinske crkve, nalazi se dvanaest mineja( mesečnika). Crkva poseduje i bogoslužbene knjige, koje se i danas koriste, u skladu sa Tipikom, ali i one, koje već dugo nisu u upotrebi i imaju samo muzejsku vrednost. Značajno je Jevanđelje sa porukom i potpisom, koju je ostavio patrijarh German 1966. godine. Posle tridesetpet godina, svoju poruku u jednom od Jevanđelja, ostavio je i patrijarh Pavle, a ona je glasila: „ U Negotinsku Crkvu Svete trojice stigosmo na putu za osvećenje crkve u Dušanovcu moleći se Bogu za mir i svako dobro rodu našemu u svima ljudima dobre volje.“

S blagoslovom

14.sept.2001 patrijarh srpski

U Negotinu +Pavle

Prostor crkve, koji dominira svojim raskošnim enterijerom i zavidnim akustičkim mogućnostima, ima koncrtnu upotrebljivost. Takođe se ovde, svake godine u septembru, održavaju koncerti Mokranjčeve duhovne muzike u sklopu tradicionalne manifestacije „Mokranjčevi dani".

2.3.3. Staro gradsko jezgro Negotina

Starim gradskim jezgrom, mogu se pohvaliti samo varoši sa bogatom istorijom i dugom tradicijom. To su mesta trgovine, kulture, zabave i okupljanja ljudi, koja su vrlo omiljena turistima i vrlo često, motivacija da se poseti neki grad. Interesantna su, zbog svoje specifičnosti, u odnosu na ostale delove grada i uglavnom ih karakteriše poseban arhitektonski stil, različitih umetničkih pravaca.

Suštinsku vrednost starog gradskog jezgra grada čini njegova autentičnost, urabana celovitost sa dominacijom različitih arhitektonskih stilova, počev od stila tradicionalne balkanske kuće, pa do reprezentativnih primera, nastalih pod uticajem evropskih stilskih pravaca 19. i 20. veka. Od samog početka njegovog formiranja, pa sve do danas, figurira kao jedinstvena, uređena prostorna kulturnoistorijska celina, koja predstavlja okosnicu društvenog, privrednog i kulturnog razvoja grada. Takođe ima za cilj, očuvanje tradicije i kulturno-istorijskog identiteta domicilnih naroda ovih prostora. Unutar gradskog jezgra, svojim polažajem, funkcijom, spomeničkim i ambijentalnim vrednostima, mogu se izdvojiti posebne prostorne celine sa pripadajućim objektima od posebnog turističkog značaja.

Staro gradsko jezgro Negotina, predstavlja prostor, kojeg čini stara i nova trgovačko- zanatska čaršija, centralni gradski trg (Trg Stevana Mokranjca) sa centralnim gradskim parkom u neposrednoj blizini, Trg Đorđa Stanojevića i centralne gradske ulice: Stanka Paunovića, Kneza Mihajla, Vojvode Mišića i Dositejeva. One su u arhitektonskom smislu, najbolje očuvane i kriju značajne kulturnoistorijske znamenitosti, koje Negotin čine zaista posebnim i jedinstvenim mestom.

Stara negotinska čaršija

Naselje Negotin se, prvi put pominje u 16. veku, a prvi zapisi o negotinskoj čaršiji datiraju još iz 18. veka. Stara negotinska čaršija dobija na značaju, kad se u ovim krajevima, u periodu od 1840. do 1870. godine, zapaža vidni razvitak trgovine i zanatstva. Stara čaršija se nalazila u Knez Mihajlovoj ili tadašnjoj Grobljanskoj ulici. U Knez Mihajlovoj ulici, vladala je uvek velika živost.

U radnjama Stare negotinske čaršije mogla se naći najraznovrsnija roba. Kaldrmisanom trgovačkom ulicom izdvajale su se galanterijsko-manufakturne radnje, koje su obilovale, kako robom domaće proizvodnje, tako i najkvalitetnijim pamukom i tekstilom, koji se nabvljao iz Enegleske i Turske. Bilo je tu i radnji sa čipkom, koncem i šećernim bombonama, pa je ova ulica dugo među starim Negotincima, ostala da živi i kao „Šećerna ulica“. U vreme negotinskih vašara bilo je najviše zainteresovanih kupaca, koji su dolazili iz čitave Srbije i okolnih zemalja. U najpoznatijoj trgovačkoj uluci u Negotinu, pored žamora ljudi, praćenim neopisivom gužvom, čuli su se zvuci najrazličitijih instrumenata. Nažalost, mnogih odavno više nema.

U staroj gradskoj čaršiji mogle su se zapaziti ranje gde su se negovali stari zanati. Isticali su se od zanatlija krznari (šubare su u narodu bile zbog hladnih zima izuzetno tražene), obućari, sajdžije, bravari, krojači, konopčari. Čaršijom su dominirale prizemne kuće, napravljene od drveta, oblepljene blatom, dok su od čvrstog materijala, bile građene samo spratne kuće. Posle 1890. godine, nestaju mnogi zanati. Otvaraju se nove, veće radnje i lokali vezani za bankarstvo i ugostiteljstvo.

Uvek pune gostionice u staroj čaršiji, bile su omiljeno mesto okupljanja Negotinaca. Najpoznatije gostionice onog vremena su bile: „Nacional“,„Solun“ i „Plug". U staroj čaršiji su se nalazile i prelepe zgrade različitih arhitektonskih stilskih pravaca: zgrada Negotinske štedionice osnovana 1886. godine i Dom zanatlija – sedište Zanatskog esnafa i Zanatlijskog pevačkog društva „ „Krajina". U Knez Mihajlovoj ulici radio je i čuveni bioskop „Krajina“ iz 1938. godine.

Knez Mihajlova ulica

Nova negotinska čaršija

Dok je Stara čaršija bila vezana za Knez Mihajlovu ulicu, nova se formirala prema današnjem Trgu Đorđa Stanojevića. I nova čaršija je takođe bila poznata kao zanatsko-trgovački centar. Po sećanjima starih Negotinaca, ovde su se mogle takođe zapaziti najrazličitije, dobro snabdevene radnje, najuglednijih trgovaca i zanatlija iz cele istočne Srbije. Draž nove čaršije ogledala se u raznovrsnosti i unikatnosti različitih delatnosti i zanatskih veština. Isticale su se ponajviše radnje koje su prodavale unikatne, rukom rađene odevne predmete. Od starih zanata bili su zastupljeni: krojači, limari, obućari, pekari, opančari i drugi. Nova čaršija je bila poznata po kafanama, gde su zajedno na jednom mestu vreme provodili mnogi viđeni ljudi grada: sudije, advokati, lekari, inženjeri. Čuvene kafane bile su: „ Pivski izvor“, i „Obilić “.

Kafane„Pivski izvor“, odavno više nema, ali se kafana „Obilić“ može ponositi svojim dugogodišnjim uspešnim radom, koji datira još iz davne 1880. godine. Ona je, kao čuveno mesto okupljanja najuglednijih gostiju, stekla status jedne od najelitnijih mesta u gradu.

80 - ih godina prošlog veka stare zgrade sa leve strane ulice su porušene, izuzev zgrade apoteke Petra Bana podignute 1905. godine u stilu secesije. Među porušenim zgradama je i kuća čuvenog naučnika Đorđa Stanojevića. Uništavanjem dela straog gradskog jezgra narušena je ambijentalna celovitost Nove negotinske čaršije.

Trg Stevana Mokranjca sa gradskim parkom

Izdvaja se kao najuži centralni prostor od javnog karaktera i značaja, u čijem sastavu se, kao objekat koji dominira čitavim gradskim jezgrom izdvaja, već spomenuta Saborna crkva Svete Trojice, rađena u stilu neoklasicizma.

U sklopu parka, koji predstavlja impresivnu prirodnu celinu, harmoničnom ambijentu doprinose spomenici, posvećeni istaknutim ličnostima, koji su ostavili neizbrisiv trag u burnoj istoriji grada. U gradskom parku izdvajaju se spomen biste i skulpture, koje predstavljaju stalnu izložbu u slobodnom prostoru, neprocenjivih umetničkih vrednosti. Izdvaja se spomen bista Stevena Mokranjca, izrađena po konkursu, 1939. godine.

Otkrivena je 1953. godine i predstavlja delo vajara Milovana Krstića. U centralnom gradskom parku nalazi se i bista Vuka Karadžića, otkrivena 1987. godine, povodom obeležavanja dva veka od rođenja istaknutog reformatora srpskog jezika i tvorca Prvog srpskog rečnika. Autor je Nebojša Mitrić. Odmah blizu gradskog parka u Ulici Lole Ribara nalazi se istoimenaosnovna škola.

Škola je građena po projektu Josifa Bukovca 1910. godine i po svom arhitektonskom konceptu izdvaja se kao objekat visokih graditeljskih vrednosti.

Od skulptura pažnju privlače:

• skulptura „ Ranjeni jelen“, otkrivena 1985, a delo vajara Jovana Soldatovića

• skulptura „ Igranka u berbi“ otkrivena 1985. godine, od autora Mihaila Tomića

• skulptura „ Žrtve bombardovanja“ otkrivena 1986. godine, od autora Đorđa Jovan

• skulptura „ Umorni borac“, od autora Tome Roksandića

Spomenik Oslobodiocima 1912-1918

U centralnom gradskom parku nalazi se Spomenik izginulim srpskim oslobodiocima u ratovima od 1912- 1918 i oslobodiocu, francuskom generalu Žuinju Gambeti, koji je grad oslobodio od bugarske okupacije. Spomenik je otkriven 12. oktobra1930. godine i predstavlja delo vajara Tatomira Stojadinovića. Autor medaljona na spomeniku je Đorđe Jovanović. Na ceremoniji otkrivanja spomenika prisustvovala je i udovica hrabrog francuskog generala.

Negotinci su slavnom, neustrašivom junaku Hajduk Veljku Petroviću podigli čak dva spomenika. Prvi, straiji nalazi se na mestu njegove pogibije, a drugi u centru grada, veoma blizu njegovog utvrđenja „Baba Finka“, odakle je branio Negotin od Turaka.

Spomenik Oslobodiocima 1912-1918

O hajduk Veljku Petroviću ( 1780-1813)

Hajduk Veljko Petrović, čuveni junak naše slavne prošlosti, rođen je u selu Lenovo kod Zaječara 1780. godine. Potiče iz bogate porodice Petra Petrovića, koja se bavila stočarstvom i proizvodnjom sira. Sa samo 22 godine odmetnuo se u hajduke, pošto je ubio dva Turčina, koja su mu napala sestru. Godinu dana kasnije, 1803. priključuje se četi Stanoja Glavaša, a kasnije ratuje u sklopu jedinice kojom upravlja starešina smederevske nahije Dušan Vulićević. Hajduk Veljko Petrović je bio preke naravi i neposlušne prirode, pa se nadređenima često suprotstavljao. Ipak, isticao se svojom hrabrošću i neustrašivošću, pa se preko toga prelazilo. Istakao se, zajedno sa Vulićevićem,u bici kod Beogarada (1806).

Hajduk Veljku Petroviću (1780-1813)

Godinu dana kasnije postaje buljubaša i dobija dozvolu Rusa da organizuje pobunu u Krivom viru i Crnoj reci. 1810. godine Rusi mu dodeljuju orden za hrabrost. Naraočito se istakao u bici kod Varvarina gde dobija tešku povredu ruke, koja mu trajno ostaje oduzeta. 1809. godine on dobija zadatak da brani Banju. Karađorđe Petrović, upućen u njegove herojske podvige, imenuje ga za vojvodu 1811. godine i šalja ga u Negotin. Braneći Negotin i Krajinu od vidinske armije gine jula 1813. godine.

Ženio se dva puta. Prvi put, najmlađom sestrom Stanoja Glavaša, Marijom sa kojom je imao dvoje dece. Druga žena mu je bila Čučuk Stana, koju je naročito voleo. Istorija kaže da je ona učestvovala, zajedno sa njim, u borbama za odbranu Negotina.

Stari spomenik hajduk Veljku Petroviću

U Hajduk Veljkovoj ulici, sakriven između kuća, nalazi se spomenik podignut u ćast legendarnog krajinskog vojvode, koji još uvek podseća Negotince na slavnu srpsku prošlost. Podignut je davne 1892. godine.

Prema zapisima Vuka Stefanovića Karadžića, Hajduk Veljko je poginuo 15. dana od početka odbrane Negotina, od topovskog đuleta. Uzalud su njegovi najbliži saborci pet dana krili njegovu smrt. Vojska je vrlo brzo osetila, da Veljka nema i tokom noći, kroz negotinski rit se povukla u Poreč. Vuk Karadžić, koji se tada našao u Negotinkoj krajini kao neposredni očevidac događaja, zapisao je: „Vrlo brzo ceo onaj kraj, a potom, i sva Srbija pozna da Veljka nema.“

Iz Vukovih zapisa, tokom boravka u Negotinskoj krajini, saznaje se da je Veljko imao spartanski duh i da je bio spreman na žrtve, zarad viših ciljeva. Veljko je, jedini, od zanamenitih vojvoda, koji je na ovaj način poginuo. Pre toga, bio je ranjavan nekoliko puta, sabljom i kuršumom. Čuveni balkanski vojvoda je bio omiljeni balkanski junak o čijem junaštvu je napisano preko 3000 pesama na srpskom, vlaškom, makedonskom, bugarskom i rumunskom jeziku. Iz ogromne zahvalnosti i snažne emotivne povezanosti Negotinaca prema svom vojvodi, narod ovog kraja mu je podigao spomenik.

Spomenik je podignut u sklopu tzv. Vlaške mahale, na kraju istoimene ulice. Na mestu današnjeg spomenika, nalazio se jedan od pet šanaca, podignutih za odbranu Negotina od Turaka 1813, pozanat kao Abramov šanac. Projekat spomenika radio je arhitekta Ilkić. Spomenik je piramidalnog oblika sa postoljem, visine 4,5 m, na čijim stranama, stoje zapisi sa posvetom u stihovima, pesnika Dragomira Brzaka i Ljube Nenadovića.

Na prednjoj strani spomenika nalazi se posveta, koja glasi:

„Hajduk Veljku Petroviću, srpskom vođi rođenom u Lenovcu 1780. godine, a slavno poginuo na ovom mestu 18. jula 1813. godine.

Blagorodno Srpstvo, 1892.“

Na istočnoj i severnoj strani nalaze se stihovi pesnika Ljube Nenadovića, a na zapadnoj stihovi Dragomira Brzaka, koji ljude negotinskog kraja večno sećaju na neustrašivost, nadčovečansku hrabrost i požrtvovnost, ovog legendarnog junaka.

istočna strana:

„Držite se! To si zaveštao,

Srpskom rodu kad si slavno pao;

Tvoj nam primer kao suncje sjaje,

Držaćemo s dokle jednog traje!“

severna strana:

„Slava svima onima

Koji su se trudili za Srpstvo;

A hvala svima onima

Koji priznaju njihove zasluge.“

Zapadnu stranu krase stihovi, potekli iz pera Dragoljuba Brzaka, koji glase:

„Na ovom mestu punom svežosti,

U divnoj luči rajske svetlosti,

Ozaren suncem boga večnosti,

Ovde! Ta ovde! Veljko je pao,

Vitešku dušu za narod dao!“

Portret u formi medaljona, izliven u radionici u Parizu, je delo vajara Đoke Jovanovića. Ispod portreta, legendarnog srpskog junaka, u crvenom lepeničkom mermeru uklesane su Spomenik hajduk Veljku Petroviću

na mestu njegove pogibije

reči, koje je prema legendi, izgovorio u svojim poslednjim trenucima života: „Glavu dajem, Krajinu ne dajem!“

Na svečanosti, koja je priređena povodom otkrivanja spomenika karjinskom vojvodi, premijerno je izvedena „Šesta rukovet“, delo slavnog negotinskog kompozitora Stevana Stojanovića Mokranjca, u izvođenju Beogradskog pevačkog društva, čiji je Mokranjac bio dirigent. Na skupu je bio i tadašnji direktor Beogradskog pevačkog društva, istaknuti naučnik, Đorđe Stanojević.

Novi spomenik posvećen hajduk Veljku Petroviću

Spomenik se nalazi u samom srcu grada, na Trgu Stevana Mokranjca, okrenut ka istoku. Napravljen je od bronze i predstavlja delo vajara Nebojše Mitrića. Naročito je upečatljiv prizor, kako hajduk Veljko na svom konju Kušlji neustrašivo juri prema osmanlijskoj vojsci. Otkriven je 1983. godine povodom obeležavanja jubileja, 170 godina od junačke pogibije slavnog krajinskog junaka.

Spomenik hajduk Veljku u centru Negotina

Hajduk Veljkova barutana

Još jedno zdanje, koje je usko vezano za ovog neustrašivog junaka iz Prvog srpskog ustanka je Hajduk Veljkova barutana. Ona se nalazi u porti Crkve Svete Trojice i predstavlja najstariji objekat u Negotinu, koja danas ima status spomenika kulture od izuzetnog značaja.

Početkom 19. veka Hajduk Veljko Petrović je u utvrđenju „ Baba Finka“ , pripremao odbranu Negotina od Turaka. Iz sačuvanih zapisa, utvrđenje potiče iz turskog vremena iz druge polovine 18. veka. Turci su ga izgradili, jer je tu bio prostor, koji se graničio sa austrijskom teritorijom. Dolazeći u Negotinsku krajinu da prpremi odbranu, hajduk Veljko Petrović, zatiče građevinu, koju je preuredio i pripremio za novu namenu.

On je dobio zadatak, da utvrdi istočne, oslobođene granice Srbije, prema turskoj vidinskoj armiji 1811. Granica je tada bila Timok. On pored utvrđenja „Baba Finka“ formira sistem šančeva, celom dužinom Timoka.

Od tog utvrđenja, danas je ostala samo barutana, građevina skromne arhitektonske ali neprocenjive istorijske vrednosti. U njoj je hajduk Veljko čuvao barut, što je uticalo i na njeno graditeljsko rešenje.

Radi se o građevini skromnih dimenzija koja je rađena od kamena i prekrivena ćeramidom. Ukopana je u zemlju oko 2m. U neposrdnoj blizini barutane, nalazio se i

Hajduk Veljkova barutana

njegov stan, drvene konstrukcije. Do takvih saznanja došlo se, na osnovu, crteža austrougarskog istoričara i arheologa Feliksa Kanica (Felix Philipp Emanuel Kanitz )

Centralnim gradskim jezgrom dominiraju glavne ulice u kojima se krije nepresušno kulturnoistorijsko blago, koje su generacije ovog kraja prikupljale vekovima.

U Ulici Stanka Paunovića 17, nalazi se konak Kneza Todorčeta ( Muzej Hajduk Veljka), memorijalni kompleks Mokranjčeva rodna kuća smeštena je u Dositjevoj ulici br 7, a Muzej Krajine, u čijem sastavu je Arheološki muzej i prethodno navedena zdanja, nalazi se u ulici Vere Radosavljević br1.

Todorčetov konak

Todorčetov konak je nekada bila kuća kneza negotinske nahije, sagrađena sredinom 19. veka. To je najstarija, sačuvana varoška kuća u Negotinu. Sagrađena je od čvrstog materijala sa karakteristikama tradicionalne, profane arhitekture. U stilu gradnje, vidno je izražen uticaj koji dolazi iz susedne Rumunije. To se naročito odnosi na karakterističan trem, koji gleda na dvorište, na arkade i naglašene trougaone timpanone. Od 1997. godine do danas, u ovom zdanju , koji pleni svojom retkom stilskom lepotom, čuva se muzejska postavka, posvećena istaknutom srpskom junaku, Hajduk Veljku Petroviću.

Građani Negotina pokrenuli su inicijativu još davne 1933. godine, da se povodom godišnjice prisjedinjenja šest nahija uključivši i negotinsku Kneževini Srbiji, otvore muzej posvećen legendarnom krajinskom vojvodi. Ovu zamisao Negotinaca, u potpunosti je podržao tadašnji ban Moravske banovine, poznati književnik Jeremija Živanovoć. Naredne godine, doneo je odluku o osnivanju gradskog muzeja „ Hajduk Veljko“. To je bilo vreme kada počinje da se formira zbirka oružja iz vremena Prvog srpsog ustanka. Prikupljanje eksponata je bio težak zadatak koji je trajao skoro jedan vek. Značajan doprinos u formiranju zbirke oružja dale su i druge nacionalne ustanove: Društvo srpske slovesnosti, Narodni muzej i Vojni muzej.

Muzejska zbirka je heterogena što uvećeva njen značaj, a eksponati smešteni u četiri prostorije potiču iz vremena Prvog srpskog ustanka iz prve polovine 19. veka.

U prvoj prostoriji mogu se videti skice, mape, crteži starog Negotina kao i predmeti koji su vezani za Prvi srpski ustanak i početak 19. veka u negotinskom kraju. U drugoj prostoriji se nalazi oružje iz Prvog srpskog ustanka i nekoliko originalnih, ličnih predmeta slavnog heroja, što predstavlja okosnicu celokupne

Todorčetov konak (Muzej hajduk Veljka)

muzejske postavke. Ona je predstavljena javnosti, kroz jatagane, tradicionalno srpsko oružje, zatim sablje i barjake.

U trećoj prostoriji prikazano je ambijentalno rešenje gradske kuće s početka 19. veka, kroz prikaz etnoloških predmeta. Sadržaj četvrte prostorije vezan je za umetnička dela inspirisana Hajduk Veljkom, gde je on sagledan kroz različite oblike umetnosti: prozu, poeziju, vajarstvo pozorišnu i likovnu umetnost. U prizemlju kuće se nalazi muzejska galerija.

Otvaranjem ovog muzeja, na neki način, je zaokružena priča o ovom junaku. U sećanje na njega, u Negotinu je podignut memorijalni kompleks, koju čini ploča u porti Stare negotinske crkve, spomenik na mestu njegove pogibije, kao i spomenik u centru grada. U njegovu čast, iskazujući mu neizmernu divljenje i poštovanje, dodeljena mu je posthumno i ulica, koja predstavlja žilu kucavicu starog gradskog jezgra.

Muzej Krajine

Negotin je 30tih godina prošlog veka prepoznat kao značajan administrativni, kulturni i obrazovni centar sa mrežom muzejsih ustanova u povoju. Muzej Krajine se otvara 1933. godine, koji započinje sa radom u vrlo skromnim prostornim uslovima i bez kustosa, sve do polovine 20. veka. Muzej smešten u ugaonoj zgradi, specifične masivne građe i spoljašnje konstrukcije. Svojim neobičnim arhitektonskim izgledom, vidno odudara od ostalih zgrada u nizu. Zgrada Muzeja krajine ima prizemlje, sprat i kupolu pokrivenu limenim krovom.

Fasada prema ulci je rustičnog izgleda. Obrađena je malterom sa aplikacijama i veštačkim kamenom. Istočna fasada, prema dvorištu, obiluje detaljima ornamentike, koja je prisutna oko prozora i na zidovima fasade.

Muzejski eksponati su bili grupisani u dva odeljenja. U jednom su obuhvaćeni predmeti iz oblasti arheologije, etnologije i prirodnjačka zbirka. A u drugom odeljenju su se nalazila dokumenta, literatura, fotografije, slike i drugi materijali koji se odnosi na Negotin i Krajinu. Muzejski eksponati 1952. godine dobijaju svoje novo mesto u zgradi trgovca Dušana Jotića. Sve bogatija muzejska postavka zahtevala je dodatni prostor.

U sklopu ovog muzeja, kompleksnog tipa, otvorena je rodna kuća Stevana Mokranjca 1964. godine, a 1997. u najlepšoj zgradi istočne Srbije, u zgradi Todorčetovog konaka, otvoren je muzej Hajduk Veljka Petrovića. Dodavanjem novih objekata krajinskom muzeju, njegov ukupni fundus raspolaže sa preko 15000 eksponata, dok njegova stalna postavka sadrži 3500 eksponata razvrstanih u zbirke.

U Muzeju krajine posetioci mogu pogledati: arheološku, etnološku, istorijsku i umetničku zbirku.

• arheološku zbirku čine predmeti iz perioda 10000 god p. n. e pa do 14. veka. Bogati arheološki fond sadrži 7000 eksponata, koji pripada praistorijskom, antičkom i srednjevekovnom istorijskom periodu.

Praistorijsku zbirku čine predmeti iz perioda:

• mezolit (srednje kameno doba) koji je trajao u periodu od 8000 do 5000 god.p.n.e U muzejskoj postvaci mogu se videti alatke od kostiju i rogova životinja većinom prona- đenih na lokalitetu „ Kula“ kod Mihajlovca.

• neolit (mlađe kameno doba) pronađeni su predmeti iz perioda koji je trajao od 5000-3300 god. p. n.e , a čine ga sudovi od pečene zemlje, zdele i lonci velikih dimenzija.

Bogatu neolitsku zbirku nadopunjuju predmeti od keramike, koštane alatke, sekire, igle, amajlije od zemlje i kamena.

• enolit predstavlja rano metalno doba koje obuhvata period od 3300-2000god. p.n.e i započinje pronalskom bakra na lokalitetu Rudna glava, gde su pronađeni premeti od bakra ali i keramike.

• bronzano doba predstavlja razdoblje koje traje od 2000-1000god. p.n.e i obleženo je primercima nakita, oruđa, oružja i keramičkih predmeta rađenih rukom. To je vreme intenzivnog razvoja metalurgije i trgovine, period u kojem je čovek izuzetno dobro savladao tehniku obrade metela.

• starije gvozdeno (1000-500) g. p.n.e i mlađe gvozdeno doba ( 500 g.p.n.e) poznato je i kao Keltski laten. U muzejskoj postavci iz ove praistorijske epohe dominiraju predmeti od gvožđa, različite tehnološke obrade. Mogu se zapaziti komadi mnogo kvalitetnijeg nakita koji je lepše i bogatije dekorisan, kovani novac i kvalitetnija izrada različitih keramičkih predmeta.

Antički period na području Negotinske krajine

Antički period na ovim prostorima vezan je za dominantan uticaj rimske civilizacije i dolazak Marka Licinija Krasa 28god. p.n.e na obale Dunava i njegovog zaleđa. Od tog perioda, pa u narednih nekoliko vekova na ovim prostorima smenjivaće se brojne rimske dinastije.

Svojom raznovrsnošću, umetničkom vrednošću i lepotom upravo ova muzejska postavka privlači najviše pažnje posetilaca. Antička zbirka eksponata obuhvata predmete od:

keramike (TERRA SIGILATA): posude, žrtvenici

kamena: statue, nadgrobni spomenici, arhitektonska plastika

metala: posude, nakit, novac, oruđe, oružje iz 3. i 4. veka

Takođe se u muzeju čuva i zaostavština iz ranog vizantijskog perioda, kojom su obuhvaćeni primerci iz 4,5 i 6. veka, kao i zaostavština brojnih plemena Gota, Huna, Avara i Slovena, koji su na ovin prostorima ostavili vidne tragove.

Srednjiovekovna muzejska postavka

Srednjovekovna muzejska postavka povezuje se sa najranijim doseljavanjem Slovena na današnje područje Negotinske krajine. Zbirka obuhvata eksponate od 7.veka do 14. veka. Nalazima, koji potiču iz srednjovekovnih naselja i nekropola, predstavljno je oružje,oruđe, novac, naikt i kamena plastika.

Etnološka zbirka

Na području Negotinske krajine vekovima su se preplitali različiti kulturološki uticaji koji su proistekli iz suživota različitih naroda na ovom prostoru. To se ogleda u brojnim običajima, čiji koreni sežu i u predhrišćanski period, a neki od njih iako u izmenjenom obliku, susreću se i danas. Zbog raznolikosti naroda i bogatstva njihove materijalne i duhovne kulture, Negotinska krajina predstavlja plodno tlo za antropogena i

Eksponati etnološke zbirke Muzeja krajine

etnološka istražvanja. U prilog tome, govori bogati etnografski fond krajinskog muzeja, sastavljen od nekoliko zbirki koje su formirane na osnovu vrste materijela. Etnološku muzejsku posatvku čine sledeće zbirke eksponata: zbirka tekstilnog materijala, zbirka keramičkih i staklenih predmeta, zbirka predmeta od metala, zbirka drvenih predmeta, zbirka nakita i fotografija.

To upućuje na činjenicu postojanja vekovne tradicije bavljenja naroda najrazličitijim zanatima. U etnološkoj zbirci eksponati su podeljeni u dve grupe, koje ukazuju na različitost između seoskog i gardskog života u Krajini u 19. i 20. veku. Među predmetima koji ilustruju seoski život izdvajaju se oni koji su vezani za tradicionalno vinogradarstvo, zemljoradnju i domaću radinost. U prostoru koji se odnosi na gradski život najviše ima predmeta koji svedoče o starim zanatima, odevnih predmeta i nakita.

Takođe su prikazani predmeti pokućstva koji su karakteristični za satru negotinsku kuću 19. i 20.veka.

Istorijska zbirka

Fond istorijskog odeljenja čine nekoliko zbirki, koje su nastajale na samom početku osnivanja muzeja 1934. godine. Svi prikupljeni predmeti su raspoređeni u nekoliko zbirki:

• oružje i pribor iz 19. veka - u sastavu ove zbirke nalazi se hladno i vatreno oružje, kao i odgovarajući pribor za održavanje

• oružje i pribor iz 20. veka - u muzeju se nalazi nekoliko vrsti oružja iz 20. veka: mitraljezi, puške i pištolji. Izloženo je samo oružje iz oslobodilačkih ratova od 1912-1918.godine.

• zbirka ordenja i odlikovanja sa kraja 19. veka i prve polovine 20. veka – potiče iz Srbije i Crne gore, iz dinastija Obrenovića, Karađorđevića i Petrovića u Crnoj Gori

• zbirka starih zastava sastoji se od dve zastave negotinskih pevačkih društava

• zbirka fotografija iz 19. veka obuhavata fotorafije iz raznih fotoateljea gradova

Srbije u peridu od 70tih godina 19. veka do 1900. godine.

• zbirka fotokamera i pribora sadrži fotokameru s kraja 19. veka, negativ i stare fotoalbume iz 19. i 20. veka

• zbirka fotografija iz 20. veka sadrži fotografije iz ateljea srpskih gradova, ali ima ih i iz gradova stranih država

• razglednice na kojima je prikazan grad Negotin, drugi gradovi Srbije i razglednice na kojima su prikazani brojni južnoslovenski gradovi; razglednice su crno bele i u koloru.

• zbirka starog papirnog novca sadrži srpski novac ali i novac drugih evropskih država 19. i 20. veka

• zbirka starih čestitki iz 20.veka obuhvata razne čestitke, uglavnom novogodišnje

• zbirka starih znački, skromne sadržine, sadrži značke raznih udruženja, preduzeća i srpskih klubova

Umetnička zbirka

Muzej sadrži 130 slika poznatih i manje poznatih autora s kraja 19. veka i iz 20. veka. Među slikarima 19. veka ističe se Pavle Čortnović sa slikama Portret hajduk Veljka, Portret Karađorđa, Portret kneza Miloša, Miloš pred Muratom, Kosovska večera, Ikona svetog Jovana Krstitelja i ikona Svetog Nikole.

Slikarski opus Milislava Markovića obuhvaćen je delima iz 19. veka: Knez Mihajlo Obrenović, Portret Hajduk Veljka, Žena sa preslicom. Lukijan Babić je u muzeju zastupljen svojim portretom Hajduk Veljka, velikih dimenzija, koji je muzeju poklonio profesor Univerziteta Kosta Todorović 1959. godine. U muzeju se ističu akvareli Teodora Švrakića: Centar Negotina, Stara crkva sa grobom Hajduk Veljka i Manastir Bukovo. Zgrada Muzeja krajine

Među posleratnim slikarima izdvajaju se: Olivera Galović, Borivoje Grujić, Mihajlo Protić i Branko Omčikus.

Mokranjčeva rodna kuća

Kuća Stevana Mokranjca, smeštena u Dositejevoj ulici br 7, je rodna kuća našeg istaknutog kompozitora, dirigenta i pedagoga, koji je zaslužan za postavljanje temelja savremene muzičke pedagogoije. Nastala je srdinom 19. veka i odlikuje se karakteristikama tradicionlne, balkanske, varoške kuće za stanovanje. Bila je u vlasništvu kompozitorove majke, Marije Mokranjac od 1867, što se vidi po tapiji iz 1889. godine. Kuću su prvobitno činili podrum, ozidan kamenom, u prizemnom delu i spratni deo, koga su činile dve sobe i kuhinja. Krov kuće je dvoslivan i pokriven ćeramidom. Negotinska vlast je 1964. godine otkupila i restauririala kuću za potrebe osnivnja Muzeja Mokranjac, kako je bio nadimak cele porodice, dobijen po selu Mokranju u blizini Negotina, odakle je bio kompozitorov otac.

Podrumske prostorije memorijalnog kompleksa preuređene su za manjemuzičke koncerte, a prostorije na spratu, muzeološki opremljene, sadrže veći deo zaostavštine, koju čine muzički instrumenti i lični predmeti. Od dokumentacije u sobama se mogu videti originalna pisma i razglednice sa putovanja Eksponati iz zaostavštine Stevana Mokranjca

Stevana Mokranjca po Evropi. U muzeju su izložene originlne fotografije porodice Mokranjac i Predić, iz koje potiče Mokranjčeva supruga Marija. Ona je bila bratanica našeg istaknutog slikara Uroša Predića, koju je Mokranjac upoznao u Beogradskom pevačkom društvu.

Posetioci, takođe mogu da vide, njihovu ljubavnu prepisku, kao i fotografije sa svojim sinom Momčilom sa kojim se loza Mokranjac ugasila.

Mnoge eksponate iz Mokranjčeve kuće u Beogradu, muzeju je darivao kompozitorov sin. Od predmeta, vrednih pažnje, ističe se njegov radni sto sa priborom za pušenje, stolica, njegov lični klavir, kao i klavir na kome je svirao, kao profesor u Prvoj beogradskoj gimnazji.

U kući su izložena tri ulja na platnu, dela Uroša Predića iz 1913. godine: portret Stevana i Marije Mokranjac, kao i ikona Svetog Nikole. Pažnju takođe privlače lira i svetionik, kao i nagrade koje je dobio od Beogradskog pevačkog društva za 25 godina rada.

Rodna kuća Stevana Mokranjca sa spomenikom

Svetionik, na kome su izrezbareni nazivi njegovih dela, predstavljaju Mokranjca i njegovo plodno stvaralaštvo, kao simbol svetlosti u muzičkoj kulturi Srbije 19. veka.

U dvorištu memorijalnog kompleksa, podignut je spomenik ovom velikanu muzičkog stvralaštva 1980. godine, čiji je autor Nebojša Mitrić. Danas ovo zdanje ima status spomenika kulture od velikog značaja. Značajniji radovi, koji se odnose na uređenje kompleksa Mokranjčeve rodne kuće izvedeni su iste godine, kad mu je u znak sećanja, podignut spomenik.

TRG ĐORĐA STANOJEVIĆA

Kao značjna prostorna celina, koja takođe pripada užem jezgru grada, izdvaja se i Trg Đorđa Stanojevića sa spomenikom koji je podignut u njegovu zahvalnost i sećanje na njegova velika dela, koja je ostavio budućim generacijama.

Đorđe Stanojević (1858- !921)

Đorđe Stanojević je nesumnjivo jedan od najvećih naučnika s kraja 19. i početka 20. veka na ovim prostorima. Bio je pionir elektrifikacije Srbije, fizičar, astronom i graditelj prvih srpskih elektrana i hidrocentrala.

Osnovnu i srednju školu završio je u svom rodnom gradu Negotinu. Akademsko zvanje stiče na Visokoj školi u Beogradu. Posle stručnog usavršavanja, bavio se naukom i pedagoškim radom. Istakao se kao profesor fizike i astronomije na Vojnoj akademiji i Visokoj beogradskoj školi. Bio je dekan Filozofskog fakulteta i rektor Univerziteta u Beogradu u periodu od 1913- 1921. godine.

Svojim ogromnim stvaralaštvom dao je značajan doprinos naučnom, privrednom i kulturnom životu ondašnje Srbije i razvoju modernijeg društva. Zaslužan je, takođe, za osvetljenje Beograda i Srbije i izradu prve radiostanice u prestonici. On je autor i prve sačuvane fotografije u boji „Ciganče sa violinom.“ Njegova svestranost doseže i do umetničkih visina. Bio je predsednik Prvog beogradskog pevačkog društva, čiji je osnivač bio kompozitor Stevan Mokranjac, takođe rođeni Negotinac i njegov veliki prijatelj. U uzak krug, odabranih prijatelja, uvrstio je i svog kolegu Nikolu Teslu, čije je zamisli iz oblasti električne energije, pokušavao da praktično sprovede u delo.

Autor je brojnih naučnih dela, a najznačajnije su njegove četiri knjige: Iz nauke o svetlosti, Industrija hladnoće, Vasionska energija i moderna fizika i Nikola Tesla i njegova otkrića.

Delovao je na različitim poljima naučnog i kulturnog života. Za neizbrisiv trag koji je ovaj istaknuti, svestrani naučnik ostavio za sobom, za velike zasluge koje su nesumnjivo doprinele današnjem izgledu grada, Negotinci su mu podigli spomenik.

Spomenik je podignut u centru grada, na istoimenom trgu, ispred zgrade Elektrodistribucije u Negotinu. On predstavlja delo Drinke Radovanović iz 1992. godine. U zgradi Elektrodistribucije grada Negotina, koja takođe nosi njegovo ime, prikazje se stalna postavka naučnikove memorijalne sobe, kojom dominira njegov životopis.

Spomenik posvećen Đorđu Stanojeviću

3. Kulturne institucije u Negotinu

Negotin je grad koji je uvek išao dugačkim korakom ispred svog vremena i nikada nije želeo da zaostaje za prestonicom. Još u 19. veku kada se siromašnom, porobljnom Srbijom širio talas nepismenosti i beznađa Negotin kao grad otpora i slobodarskog duha, nikada nije hteo da poklekne, ni duhom ni telom. Još onda je crkva shvatila da je sloboda znanje i da kontinuirano mora da se radi na opismenjavanju stanovništva, jačanju vere i srpske kulture. U narednim vekovima otvaraju se mnoge kulturno-obrazovne institucije koje i dan danas pažljivo neguju ove vrednosti. Pored već spomenutog Muzeja krajine, gde se sažima čitava prošlost ovog kraja, izdvaju se i druge institucije kulturno-obrazovnog karaktera: Biblioteka „Dositej Novaković“, Istorijski arhiv, Dom kulture „Stevan Mokranjac“, Pedagoška akademija, kao i čuvena više puta spominjana, Negotinska gimnazija i OŠ:„Vuk Karadžić.“

Biblioteka „ Dositej Novaković“

Biblioteka je osnovana 31.oktobra 1846. godine na Svetog Luku, uz veliki podsticaj episkopa Dositeja Novakovića, koji se u negotinskom kraju zalagao za opismenjavanje i prosvećivanje naroda. Zahvaljujući njegovoj snažnoj volji i veri u ono što radi, otvorena je u Negotinu, prva kulturno-obrazovna institucija, pod nazivom „ Čitalište.“ Talas njegovih prosvetiteljskih ideja, koji više niko nije mogao da zaustavi, ubrzo je preplavio celokupnu negotinsku regiju. U narednim godinama, otvarale su se čitaonice u okolnim mestima: Radujevcu (1874) i Štubiku (1880). U Negotinu je, ukazom donetim 14. juna 1909. godine, osnovana Javna biblioteka čiji je prvi bibliotekar bio Jovan Nikolić, profesor Negotinske gimnazije.

Posle Drugog svetskog rata biblioteka je ponovo počela sa radom, a 1949. godine osnovana je javna čitaonica. Danas, fond bibliotke raspolaže sa preko 100 hiljada publikacija, a broj članova na godišnjem nivou je dve hiljade. Negotinska biblioteka je smeštena u dve zgrade, i čine je dva odeljenja. Odeljenje za odresle nalazi se u Ulici JNA br.2, a dečje je smešteno u zgradi na Trgu Đorđa Stanojevića. Biblioteka ima i svoje ogranke u Jabukovcu, Prahovu i Kobišnici. Ona predstavlja mesto okupljanja, gde se priređuju brojne manifestacije: izložbe, književni programi, tribine i predavanja.

Dom kulture

Dom kulture u Negotinu, koji nosi naziv našeg istaknutog kompozitora i pedagoga Stevana Mokranjca, nalazi se na Trgu Đorđa Stanojevića br 5. Njegova izgradnja je započela polovinom 80 tih godina prošlog veka. Dom kulture zvanično je počeo sa radom 1995. godine, sa ciljem da zadovolji sve veće potrebe građana u oblasti kulture.

Ovaj Dom kulture spada u red najlepših i najfunkcionalnih institucija ovog karaktera u zemlji, sa proširenim nadležnostima koje se odnose na sve aspekte javnog kulturnog života. Polje delovanja ove institucije je veoma široko. Pored organizovanja

Dom kulture „Stevan Mokranjac“

manifestacije „ Mokranjčevi dani“, on se bavi pozorišnom, muzičkom, likovnom, izdavačkom i obrazovnom delatnošću. U negotinskom Domu kulture gosti su bili brojni poznati umetnici iz naše zemlje. Među njima je i Konstantin Kostjukov, prvak Narodnog pozorišta iz Beograda.

U sklopu Doma kulture radi i bioskop „ Krajina“, koji sa nedavno renoviranim prostorom, pruža mogućnost organizovanja kvalitetne kulturne ponude, koja se odnosi na organizovanje koncerata kamerne muzike.

Istorijski arhiv u Negotinu

Istorijski arhiv u Negotinu se nalazi u Ulici Branka Perića br 13. Osnovan je 1952. godine, odlukom Narodnog odbora grada Negotina. Tokom svog postojanja više puta je menjao ime. Danas, ova važna državna istitucija ima svoje proširene nadležnosti i nad drugim opštinama Borskog okruga. Pored Negotina, Istorijski arhiv deluje i u : Kladovu, Majdanpeku i Boru.

Istorijski arhiv u Negotinu

Istorijski arhiv u Negotinu se nalazi u Ulici Branka Perića br 13. Osnovan je 1952. godine, odlukom Narodnog odbora grada Negotina. Tokom svog postojanja više puta je menjao ime. Danas, ova važna državna istitucija ima svoje proširene nadležnosti i nad drugim opštinama Borskog okruga. Pored Negotina, Istorijski arhiv deluje i u : Kladovu, Majdanpeku i Boru.

Ukupna količina arhivske građe iznosi 1500m, kojom su obuhvaćene mikrofilmovane crkvene matične knjige, koje su kategorisane kao kulturno dobro od izuzetnog značaja. Od toga se 70% nalazi u digitalnom obliku. 1500m, kojom su obuhvaćene mikrofilmovane crkvene matične knjige, koje su kategorisane kao kulturno dobro od izuzetnog značaja. Od toga se 70% nalazi u digitalnom obliku.

Pedagoška akademija

Pedagoška akademija izgrađena je namenski 1910. godine, po projektu beogradskog arhitekte Jovana Novakovića. Nalazi se na Trgu Đorđa Stanojevića br11. Građena je kao slobodan objekat u prostoru sa glavnom fasadom koja je okrenuta prema Trgu Moše Pijade i središnjim rizalitom u čijoj je osnovi ulaz. Na spratu Pedagoške akademije dominiraju prozorski otvori.

Fasadna ornamentika i ukrasi oko prozorskih

Pedagoške akademija u Negotinu

otvora, pripadaju srpsko-vizantijskoj arhitektonskoj školi. Zgrada Pedagoške akademije se prvobitno sastojala iz prizemlja i prvog sprata. 60tih godina prošlog veka, ustanovljana je potreba za uvećanjem školskog prostora. Zgradi je dozidan još jedan sprat, što je narušilo skladnost proporcija u odnosu na spoljni izgled građevine.

OŠ: „ Vuk Stefanović Karadžić“

Osnovna škola „Vuk Stefanović Karadžić“ smeštena je u najužem gradskom jezgru u Ulici Lole Ribara br1, preko puta gradskog parka. Škola je, prema pisanim istorijskim izvorima, počela sa radom 1824. godine i u to vreme je bila jedna od najstarijih u istočnoj Srbiji.

Nema mnogo podataka o radu škole, s obzirom da je u to vreme čitav negotinski kraj bio pod turskom okupacijom. Neki izvori govore, da su tada u školi, kao učitelji

OŠ: „ Vuk Stefanović Karadžić“

službovali, izvesni Sima Živković i Petar Marković. Posle oslobađanja Krajine od Turaka 1833. godine u Negotinu je već sledeće godine otvorena Normalna škola u kojoj su učitelji bili Živojin Krečki i Toma Babić. Sadašnju zgradu škola dobija 1910. godine. Rađena je prema projektu beogradskog arhitekte Josifa Bukovca i svojom lepotom izdvaja se kao objekat visokih graditeljskih vrednosti.

Negotinska gimnazija

U Hajduk Veljkovoj ulici, nalazi se čuvena Negotinska gimnazija, građena u renesansnom stilu. Počela sa radom 10. septembra 1839. godine, odlukom Državnog saveta i potvrdom Namesništva Knjaza Srpskog o preseljenju Zajčarske polugimnazije. Ona prestaje sa radom već

Negotinska gimnazija

1860. godine jer se seli ponovo u Zaječar. Njen ponovni rad započinje 1867 kad joj je sedište ponovo vraćeno u Negotin. Škola je prvi put obnovljena 1898. godine. Za vreme balkanskih ratova i Prvog svetskog rata nastava u gimnaziji se odvijala na bugarskom jeziku.

Obnova škole je usledila odmah posle oslobađanja grada od bugarske okupacije. Od 1920. godine postaje državna realna gimnazija. Svoj prvi veliki jubilej slavi 1939. godine, uoči samog početka Drugog svetskog rata. Tokom rata radi u otežanim uslovima a pretrpela je u tom peridu i značajna oštećenja. Danas je Negotinska gimnazija, kulturno-obrazovna ustanova koja se može pohvaliti svojom viševekovnom tradicijom. Ona ide u korak sa vremenom i novim tehnološkim dostignućima, ali njena duga postojanost u vremenu je nešto što joj daje posebebnost i odvaja je od drugih institucija tog tipa. Prostor ove gimnazije se u vreme trajanja manifestacije „ Mokranjčevi dani“ koristi u svrhu organizacije pratećih programa u sklopu glavnog festivalskog programa. Prostor Negotinske gimnazije je mesto okupljanja likovnih umetnika, pesnika i pisaca koji na ovom mestu predstavljaju svoja ostvarenja

4. Kulturne manifestacije u Negotinskoj krajini

Negotinska krajina je regija čuvena po manifestacijama. Ljudi ovog kraja su veseli i druželjubivi i znaju da uživaju u životu. Posebno vole velike svetkovine i okupljanja jer se na taj način neguje tradicija i kultura, na čemu se i zasniva životni koncept Negotinaca.

Pojam manifestacija potiče od latinske reči koja označava jasno ispoljavanje, pokazivanje i objavljivanje. Jedna od najpotpunijih definicija ovog pojma glasi: „ Kreativni i kompleksni kulturni i društveno-ekonomski događaj, koji se sastoji iz različitih kulturnih programskih sadržaja, a ostvaruje turističke efekte i ciljeve i ima društveno-ekonomski značaj za jedno turističko mesto.“ ( definicija S. Ožegović1977)

U negotinskom kraju svke godine se organizuju brojne manifestacije, koje su mahom vezane za okolna sela koja su deo opštine Negotin.

One predstavljaju značajan deo kulturne baštine negotinske regije. Pripadaju grupi komplementarnih umetničkih resursa, jer ih ne karakteriše monumentalni karakter. U Negotinskoj krajini priređuju se sledeće manifestacije takvog tipa:

Međunarodni sajam meda i vina

Negotin se svrstava u red retkih gradova u Srbiji koji priređuju praznik u čast meda i vina. Sajam je internacionalnog karaktera koji je po prvi put održan 2005. godine. On okuplja učesnike iz cele Srbije i regiona. Na njemu učestvuju pored domaćih izlagača i izlagači iz Bugarske, Rumunije i Hrvatske. Sajam se svake godine održava u maju mesecu na gradskom trgu u Negotinu. Do danas je na sajmu svoje proizvode predstavilo preko 800 vinara i pčelara, čiji se proizvodi odlikuju visokim kvalitetom, a pravljeni su po domaćoj recepturi. Na sajmu su predstavljene različite vrste meda i proizvodi od meda, vina, suveniri, lekovito bilje. Svoje učešće na sajmu imaju gastronomi, proizvođači prateće opreme i svi oni koji se bave prodajom, distribucijom i konzumiranjem meda i vina. U okviru manifestacije, pored zvaničnog programa, održavaju se degustacije i seminari iz oblasti vinarstva i pčelarstva. U okviru sajma svake godine se dodeljuje nagrada za najbolje vino, a sve je propraćeno bogatim kulturno-zabavnim programom.

Deseti jubilarni Međunarodni sajam meda i vina

Od samog početka sajam je zamišljen sa ciljem da promoviše i prezentuje vinski turizam jer je Negotin kao izrazito vinogradarski kraj poznat po dobrim vinima i očuvanim pivnicama u kojima se proizvodilo i čuvalo vino. Pored vina negotinski kraj se ponosi i kvalitetnim medom, pa je sama manifestacija prilika da se i ova grana poljoprivrede još više unapredi.

Ove 2015. godine priređen je 10. jubilarani Međunarodni sajam meda i vina pod pokroviteljstvom Turističke organizacije Negotin, Udruženja vinogradara „Krajinsko vinogorje“ i Društva pčelara „ Hajduk Veljko.“

Dani Čučuk Stane

Predstavlja tradicionalnu manifestaciju negotinskog kraja koja se priređuje već 14 godina u čast Čučuk Stane, druge žene krajinskog vojvode Hajduk Veljka Petrovića, u njenom rodnom selu Sikole blizu Negotina. Manifestacija, koja se organizuje početkom avgusta meseca od 2001. godine, čuva sećanje na legendarnu srpsku heroinu, na njenu neustrašivost i posvećenost najvišim ljudskim ciljevima. Ova manifestacija

Manifestacija „Dani Čučuk Stane“ u selu Sikole

brižljivo neguje i čuva etno baštinu ove regije, koja se odlikuje brojnim specifičnostima vezanim za izvorno narodno stvaralaštvo. Na manifestaciji učestvuju kulturno-umetnička društva koja dolaze iz krajinskih sela i u takmičarskom delu posetiocima predstavljaju igre, pesme i nošnju ovog kraja. Negovanjem ovakvih svetkovina naš narod pokazuje da nikad ne zaboravlja svoje pretke, njihova dela i njihov neuništivi slobodarski duh. Organizator manifestacije, kao i svake godine, je MZ Sikole i KUD „ Čučuk Stana“ pod pokroviteljstvom opštine Negotin.

Krajinska berba predstavlja manifestaciju tipičnu za vinogorski kraj kakav je i sama Negotinska krajina. Posetioci imaju priliku da svake jeseni uživaju u autentičnom ambijentu rogljevskih pivnica od koje neke imaju tradiciju postojanja dugu i preko jedan i po vek.

Pivnice ili kako ih meštani nazivaju „pimnice“ su u stvari vinski podrumi, građeni od kamena i drveta, prekriveni krovom od ćeramide, u kojima se priprema i čuva vino. Proizvodnja vina je veoma složen posao koji zahteva mir, posebne temperaturne uslove, posvećenost i umeće. Pivnice su zato u prošlosti građene daleko od naselja, buke i mirisa stoke. Nekada je ovo podneblje bilo prepuno vinskih podruma ali sada se oni mogu susresti samo u nekim selima negotinskog kraja, čiji meštani još uvek pokušavaju da održe tradiciju gajenja različitih sorti grožđa od kojih se pripremaju vina najvišeg kvaliteta po recepturi koja se nije mnogo menjala ni do današnjih dana. U živopisnom negotinskom selu Rogljevu gaje se autohtone sorte grožđa crna tamnjanika, začinjak i bagrina. Ovo podneblje pogoduje više crnim sortama grožđa, mada se ovde u Rogljevu gaje i bele sorte, najčešće rajnski rizling.

Poznavaoci i ljubitelji vina ovde mogu da uživaju uz mirise i ukuse čuvenih krajinskih vina. Takođe im se pruža jedinstvena prilika da se upoznaju sa običajima odlaska u vinograd i da tamo dožive iskustvo koje se ne zaboravlja. Ceo ovaj događaj propraćen je i prigodnim kulturno-zabavnim programom uz izložbu vina i suvenira. Tradicionalna manifestacija „Krajinska berba“ organizuje se svake godine početkom septembra pod pokroviteljstvom Udruženja vinara „Viner“ i uz podršku Turističke oganizacije Negotin i i Krajinskog književnog kluba.

Rogljevske pivnice u okolini Negotina

Negotinski vašar- U svim većim mestima širom Srbije, pa tako i u Negotinu, održavali su se panađuri ili vašari, kako ih u današnje vreme nazivamo. Oni su počeli da se održavaju odmah posle oslobođenja od turske okupacije i oduvek su predstavljali pravu smotru narodnog stvaralaštva, mesto okupljanja trgovaca, zanatlija i kupaca iz Krajine, Pomoravlja i Vidina. U 19. veku negotinski vašar je bio mesto gde se stanovništvo snabdevalo domaćom i stranom robom, prilika zanatlijama da razmene svoja iskustva i pretstave svetu svoje rukotvorine. Na ovom vašaru sklapala su se nova prijateljstva, ugovarali su se poslovi, a neretko i svadbe, pošto su ova okupljanja bila prilika svim devojkama da prikažu svoju najlepšu odeću i tradicionalnu nošnju negotinskog kraja.

Volfgang Herder(Wolfgang von Herder), nemački geolog, koji je jednom prilkom na svom proputovanju kroz Krajinu 1835, gde je istraživao rudno bogatstvo naše zemlje, o negotinskom vašaru izjavio: „Negotin mi je pružio pravo uživanje. Ne samo da smo na vašaru videli različite nošnje izbliza, već i kolo, nacionalnu igru Srba, koja se sa pravim entuzijazmom igrala od jutra do mraka. Muzikant ide u krug sa frulom i igra igru, a krug muškaraca, žena, mladića i devojaka se okreće oko njega u talasastom kretanju.“ (Publikacija Trag u vremenu, str 77) Ostalo je zabeleženo da je da je Negotinski vašar posetio i austrijski konzul Kolaj.

Tradicionalna nošnja Negotinske krajine

Ovo je veoma važna manfestacija za negotinski kraj koja je utkana u viševekovnu tradiciju ove regije. Uredbom o panađurima prvi put je negotinski vašar otvoren u jesen davne 1836. godine u trajanju od tri dana. U to vreme otvaranje vašara bilo je propraćeno dobošem ili telalom. Od 1851. godine negotinski vašar preuzima primat nad zaječarskim i postaje jedan od najvećih u Srbiji.

Od 1839. organizuje se letnji, a od 2004. godine i prolećni vašar. Danas, u vreme industrijske proizvodnje sve se promenilo. Nestali su stari zanati praćeni karakterističnim etnološkim koloritom. Može se na vašaru videti i po neki zanatlija ali to je u današnje vreme prava retkost. Ali ipak i pored svih ovih promena koje su neminovne, vašar u Negotinu i posle više od 170 godina slovi i dalje za tradicionlno mesto okupljanja Krajinaca, mesto provoda i radosti življenja.

Manifestacija „Mokranjčevi dani“, je manifestacija koja se odlikuje idejnom dubinom, trajanjem i velikim značajem za srpsku kulturu. Ona predstavlja simbol prepoznatljivosti i slovi za zaštitini znak ovog kraja. Ona je sama po sebi dovoljan razlog da se poseti ovaj deo naše zemlje. Manifestacija „Mokranjčevi dani“ je festival memorijalnog karaktera koji je posvećen Stevanu Mokranjcu, jednom od najznačajnijih kompozitora koje je Srbija ikad imala.

Stevan Stojanović Mokranjac (1856-1914)

Stevan Mokranjac je muzički umetnik nacionalnog stila koji je uspešno uklapao tradicionalnu narodnu muziku sa evropskim muzičkim iskustvom. Rođen je u Negotinu 9. januara 1956. godine od majke Marije i oca Stevana, koji je preminuo posle samo dva dana po njegovom rođenju. Od ranog detinjstva bio je zapažen njegov talenat za muziku. Pevao je lepo narodne pesme, koje je naučio u krugu porodice. Prvu violinu je dobio od strica kada je imao deset godina. Osnovnu školu završio je u Negotinu, a svoje dalje školovanje nastavlja u prestonici gde je završio gimnaziju. U Beogradu upisuje Prirodno-matematički fakultet na kojem se zadržao samo dve godine, jer uviđa da nema sklonosti prema nauci. Talenat i ljubav prema muzici odvodi ga u Prvo beogradsko pevačko društvo gde postaje njihov najmlađi član.

Zahvaljujući stipendiji Vlade odlazi na školovanje u Lajpcig i Rim. Mokranjac je još kao student počeo da komponuje. Zanimljiv je njegov rad na „Rukovetima“, koji se sastojao u slušanju i beleženju narodnih pesama iz Srbije, Makedonije, Bosne sa Kosova i čitavog našeg bližeg okruženja. One predstavljaju vrstu horskih svita koje su inspirisane folklorom različitih krajeva južnoslovenskog podneblja. Mokranjac je na „ Rukovetima“ radio punih 26 godina u

Stevan Stojanović Mokranjac (1856-1914)

periodu od 1883-1909. godine. Sam termin „ Rukoveti“ kompozitor je preuzeo iz naroda i one, zahvaljujući Mokranjcu, predstavljaju muzički pojam za splet narodnih pesama koje su umetnički obrađene i stilski i tematski povezane u celinu. One se nadovezuju svojom formom na delo „ Kolo“, Josifa Marinkovića. Mokranjac je komponovao 15 rukoveti, beležeći preko 300 narodnih pesama iz raznih krajeva bivše nam zemlje i tako postavio temelje etnomuzikologije na čemu se temelji stvaralaštvo i drugih kompozitora, koji su u Mokranjcu videli uzor i inspiraciju.

Prva rukovet, Iz moje domovine (1883)- njenu strukturu čine 9 pesama koje se odlikuju stilskom neujdnačenošću. U komponovanju Mokranjac se ugledao na svog starijeg kolegu Josifa Marinkovića. U Prvoj Mokranjćevoj rukoveti izdvajaju se pesme: „Bojo, mi Bojo“, „Jarko sunce odskočilo“, „ Što ti je Stano, mori“, „ Igrali se konji vrani“, „Karavilje lane moje“, šaljiva pesma „ Reče čiča“, „ Protužila petbe Ajša“, „ Imala majka jado“ i „Imala baba jedno momče.“ Ovo je jedina rukovet, pored jedne verzije 4. rukoveti, koja je komponovana za muški hor.

Druga rukovet, Iz moje domovine (1884)- karaktriše je strukturna celovitost i tonalno jedinstvo. Sastoji se od pet pesama romantičnog, lirskog karaktera. Drugu rukovet čine sledeće pesme: „Osu se nebo zvezdama“, „ Smilj Smiljana“, „Jesam li ti, Jelane“, „Maro Resavkinjo.“ Pesma kojom se zavrašava Druga rukovet, duhovita po svom karakteru, je „U Budimu gradu":

Treća rukovet, Iz moje domovine (1888)- u strukturnom smislu vidi se velika sličnost sa Mokranjčevom Prvom rukoveti. Ovde se, međutim, oseća veća celovitost. Rukovet čini devet pesama: „Zaspala devojka“, gde dominira dijalog muškog i ženskog hora; pesme „Urani bela“, „ Lepo ti je javor urodio“ date su samo kroz delove. Rukovet čine pesme za muški bariton „ Tekla voda Tekelija“ i ženski alt „ razbole se Grivna mamina.“

Pesme „ Aoj nano“ i „Ovako se kuća teče“ odlikuju se stilskom celovitošću uprkos ubačenim elementima sevdalinke iz pesme „ Čimbirčice“ i šaljivih motiva iz pesme „Ala imaš oči“. Rukovet se završava dinamičnim kolom koje se iznenada prekida stihom „ Niko ne zna kako mi je“.

Četvrta rukovet, Mirjana (1890)- ovo Mokranjčevo delo sastoji se samo od jedne melodije

„ Mirjano“, koja pripada sevdalinkama i delo je Dragutina Ilića. Postoje dve verzije ove rukoveti obe uz pratnju klavira i kastanjeta.

Peta rukovet, Iz moje domovine (1892—1893)- od svih 15 rukoveti, ova se odlikuje najvećom složenošću i raznovrsnošću građe. Uprokos navedenim krakteristikama Mokranjac je uspeo da održi skladnost i celovitost svih 10 pesama koje je sačinjavaju. Peta rukovet se sastoji od pesama različtih po svom temperamentu. Ima onih bržeg ritma, kao što je pesma „Šta to miče“, kojom započinje rukovet. Nakon nje slede nešto laganija pesma „ A što si se Jano“ i lirska „Konja sedlaš.“ Rukovet se zatim nastavlja pesmama „ Povela je Jela“, „ Moj se dragi na put sprema“, „ Lele Stano mori.“ Rukovet se nastavlja romantičnom pesmom „ Oj za gorom“, i pesmama „Oj, devojko“ i „Višnjičica rod rodila“, koje se međusobno prepliću. Rukovet se na efektan način završava pesmom „Ajde, mori, momčeto“, koja se odlikuje bogato ukrašenim motivima.

Šesta rukovet, Hajduk Veljko( 1892) - za komponovanje ove rukoveti Mokranjac je koristio motive iz svog rodnog kraja. Rukovet je posvećena legendarnom krajinskom junaku, vojvodi Hajduk Veljku Petroviću. Povod za komponovanje ovog dela bilo je otkrivanje spomenika na godišnjicu njegove smrti 13. jula 1892. godine, kada je ovo Mokranjčevo delo premijerno izvedeno. Šesta rukovet počinje tenorskom pesmom „Knjigu piše Mula paša“, zatim se nastavlja nešto laganijom melodijom lirskog karaktera „Raslo mi je bagrem drvo.“ Zatim slede nešto kraće pesme „Hajduk Veljko po ordiji šeće“ i „Kad Beograd Srbi uzimaše.“ Rukovet se završava upečatljivom horskom pesmom „Bolan mi leži Kara Mustafa“.

Sedma rukovet, Pesme iz Stare Srbije i Makedonije (1894)- sastoji se od stilski ujednačenih pesama sa motivima južnog Balkana. Sedma rukovet započinje sa dve brze pesme „More, izvor voda izvirala“ i „Ajde, ko ti kupi kulančeto“, zatim sledi tenorska melodija praćena muškim horom „Što li mi je“ i na kraju dve brze pesme „Poseja dedo“ i „Varaj Danke“, čija melodija podseća na zvuk gajdi.

Osma rukovet, Pesme sa Kosova (1896) – melodije ove rukovti su inspirisane tradicionlnim folklorinim motivima sa Kosova koje je Mokranjac prikupio za vreme svoje posete Prištini 1896. godine. Osma ruovet se odlikuje prisustvom kontrasnih osećenja radosti i tuge u pesmama „Džanum na sred selo“, koja je poletna i ritmična i „Što Morava mutna teče“, koja obiluje suprotinim, tužnim i elegičnim osećenjima. Rukovet se ponovo nastavlja melodijama koje su vesele i razdragane „Razgrana se grana jorgovana“ i „Skoč’ kolo“.Deveta rukovet, Deveta rukovet, Pesme iz Crne Gore (1896) – pri komponovanju Devete rukoveti Mokranjac se susreo sa oskudnim i skučenim melodijskim opusom iz ovog jugoslovenskog podneblja pa je stvaranje jedinstvene muzičke celine inspirisane crnogorskim motivima predstavljalo za kompozitora pravi izazov. Imao je problema sa neskladom u tonovima i muzičkim frazama u pesmama „ U Ivana gospodara, kojom se zvaršava rukovet. Pored nje ističu se pesme „Poljem se nija“, „Rosa plete ruse kose“ i „Lov lovili građani“.

Deseta rukovet, Pesme sa Ohrida (1901)- ovaj muzički opus predstavlja krunu Mokranjčevog stvaralaštva u domenu svetovne muzike. U muzičkom izrazu dominira emocionalna i umetnička zrelost, koja se ogleda kroz usaglašenost tonova i harmonije. U Desetoj rukoveti svojom melodičnošću i ritmičnošću izdavaja se makedonska narodna pesma „Biljana platno beleše“, u Mokranjčevoj slobodnoj interpretaciji. Ovaj muzički opus ulepšavaju i druge pesme, dajući čitavom delu skladnost i celovitost. To su pesme makedonskog jezičkog područja: „ Do tri puške puknale“, pesma koja dočarava tužna osećanja i živahna pesma „ Dinka dvori mete.“ Pesma „ Pušči me“ olikuje se klasičnom jednostavnošću i pripada jednoj od najlepših Mokranjčevih pesama laganijeg tempa. U okviru ovog opusa izdvaja se pesma vesele melodike „ Niknalo cvekje šareno.“

Jedanaesta rukovet, Pesme iz Stare Srbije (1905)- vidljiva je strukturalna sličnost između jedanaeste i osme rukoveti. Njihovoj celovitosti doprinosi i činjenica da su prva i poslednja pesma ovog muzičkog dela istog tonaliteta. Jedanaesta rukovet započinje vesolom melodičnom pesmom „ Pisaše me, Stano mori“, koju smenjuju setni tonovi naredne pesme „Crna goro.“ Treća pesma pod nazivom „ Oj, Lenko, Lenko“ odlikuje se ritmičnošću u 5/4 taktu. Rukovet završava prelepim kolom „ Kalugere, crna dušo".

Dvanaesta rukovet, Pesme sa Kosova (1906)-ovo muzičko delo odlikuje se romantičnom lirskom melodikom. Sastvni deo dvanaeste rukoveti čine pesme „ Deka si bila“, „Aman šetnala si“ i „Da i nemam, džanum.“ Najlepša pesma ovog opusa je „Cvetje cafnalo“ , koju odlikuje prelepa harmonija zvukova. Rukovet se završava pesmom „Sedi mi moma na pendžeru“, razdraganih tonova.

Trinaesta rukovet, Iz moje domovine(1907)- Mokranjac je komponovao ovaj splet pesama u dve varijante, čija se različitost ogleda u tonalitetu i stilu komponovanja. I u ovom muzičkom delu zapaža smenjivanje pesama suprotnih po raspoloženju. Rukovet započinje pesmom setnih emocija „Devojka junaku prsten povraćala“ a nastavlja se melodijom vedrih tonova „Oj, ubava mala momo“. Pesma „Slavuj, pile“ je suprotnog karaktera u odnosu na pesmu „Krce, krce, nova kola“ koja predstavlja završnicu trnaeste rukoveti.

Četrnaesta rukovet, Pesme iz Bosne (1908)- splet pesama koje pripadaju ovom Mokranjćevom delu karakteriše širina i raznolikost u ritmu i zvukovima. To bogatstvo harmonije zapaža se na samom početku, kroz pesme „Kara majka Aliju“ i „Štono mi se Travnik zamaglio.“ U delu se susreće pesma melanholičnih tonova „Svaka ptica u šumici“, na koju se nadovezuje poletna melodija veselih tonova pod nazivom „Devojka viče.“ Završnicu ovog muzičkog spleta predstavljena je pesmom „Uzrasto je zelen bor“ kojom je naglašen kontrast između uvoda laganijeg ritma i razrade koja je veselija.

Petnaesta rukovet, Pesme iz Makedonije (1909)- ovo delo odlikuje se stilskom prefinjenošću i umetničkom zrelošću. Čini ga splet pesama različitih osećanja, od elegičnih kao u pesmi „Marije, bela Marije“ preko pesama „Obasjala mesečina“ i „Bog da ga ubije, mamo“, obe veoma izražajnog ritma. Deo spleta čini i pesma orjentalnog muzičkog izraza. Završnica je predstavljena melodijom „Sejala Dinka bosiljak".

Mokranjčevo bogato muzičko stvaralaštvo pored kompozicija namenjenih za horsko izvođenje čine i impozantna dela duhovne muzike. Svojom jedinstvenom lepotom harmonije i dubinom emocija izdvajaju se sledeća dela, pisana u duhu pravoslavlja:

• „Tebe Boga hvalim“, za mešoviti hor iz 1882. godine

• „Opelo“ u ge- molu , za mešoviti hor iz 1883. godine

• monumentalna Liturgija (Božanstvena služba sv. Jovana Zlatoustog sabrana dela iz 1901.godine

• „Osmoglasnik“ iz 1908. godine

Mokranjac se nije bavio samo komponovanjem. Bio je dirigent Jevrejskog pevačkog društva kao i osnivač i član gudačkog kvarteta. Takođe se bavio i pedagoškim radom u Prvoj beogradskoj gimnaziji od avgusta 1884. godine.

Stevan Stojanović Mokranjac je, kao izbeglica u Prvom sveskom ratu, umro u Skoplju 1914. godine. Devet godina kasnije, zahvaljujući Beogradskom pevačkom društvu, njegovi posmrtni ostaci preneti su u srpsku prestonicu.

Muzički festival „Mokranjčevi dani“

Muzički festival „ Mokranjčevi dani“ je svoju višedecenijsku tradiciju započeo 1966. godine u Negotinu, gde se održava u septembru mesecu u trajanju od pet do sedam dana. Festival predstavlja najznačajniji legat Stevanu Mokranjcu, koji svake godine, ispred njegove rodne kuće, započinje izvođenjem njegove „ Šeste rukoveti.“

Mokranjčeva „ Šesta rukovet“, zasnovana na folklornim motivima Negotinske krajine, posvećena je legendarnom krajinskom vojvodi Hajduk Veljku Petroviću i predstavlja svojevrsnu himnu festivala. Izrazito svečarski karakter manifestacija „ Mokranjčevi dani“ imala je povodom obeležavanja jubileja njegovog rođenja ili smrti. Naročita svečanost je upriličena 1983. godine, na 170 godišnjicu od njegove smrti, kad je program festivala bio u potpunosti njemu posvećen.

Pojedini elementi festivala „Mokranjčevi dani“ menjali su se tokom vremena. Na samom početku festival se održavao u vreme trajanja Negotinskog vašara i verskog praznika Mala Gospojina. U to vreme, značajnu podlogu manifestaciji, davali su tradicionalni folklorni motivi negotinskog kraja. 60 tih godina prošlog veka u Srbiji je bio „ trend“ da se organizuju manifestacije sa turističko-folklornim obeležjima. Negotinski vašar je, u to vreme, bio stecište izvorne narodne umetnosti. Otuda su se etno motivi prosto prelivali i postajali sastavni deo najpoznatije muzičke manifestacije negotinskog kraja.

Prekretnica u samom načinu organizacije festivala desila se 1970. godine kada Republička vlast odlučuje da se manifestaciji „Mokranjčevi dani“ dodeli status Republičke manifestacije. Od 1972. godine ona se održava potpuno odvojeno od Negotinskog vašara, čime programi folklornog karaktera, kakvi su se viđali na vašaru, potpuno iščezavaju iz festivalskog programa. On se postepeno transformiše u festival umetničke muzike, uvođenjem takmičarskog dela nazvanog Natpevavanje horova. Natpevavanje horova predstavlja takmičenje amaterskih horova i zaštitni je znak cele manifestacije.

Okosnicu programa festivala čine koncerti svetovne i duhovne horske muzike Stevana Mokranjca i drugih srpskih kompozitora koji su inspirisani tradicionalnim motivima i folklorom. Povremeno se na festivalu mogu čuti dela i nekih inostranih kompozitora zasnovana na folkloru zemalja iz kojih dolaze.

Koncerti duhovne muzike organizuju se u negotinskoj Crkvi Svete Trojice. Do 2006. godine u tu svrhu se koristio prostor Stare negotinske crkve, odnosno Crkve Presvete Bogorodice. Od 1995. godine, kada je Dom kulture u Negotinu počeo sa radom, veliki broj koncerata se održava u svečanoj sali ove prestižne kulturne institucije od državnog značaja. U prostorijama negotinskog Doma kulture upriličene su, u vreme održavanja festivala, prateći programi sa raznovrsnim umetničkim sadržajima, kojim su obuhvaćene likovne izložbe, promocije knjiga i pesničke večeri. U te svrhe koriste se prostorije i Negotinske gimnazije kao i prostor bioskopa „ Krajina.“ Na taj način se potstiče multidisciplinaran karakter ove manifestacije.

Posebnost festivalskog programa je u tome što se svake godine biraju nova mesta koja se nalaze u okolini Negotina, koja predstavljaju prave turističke atrakcije. Tokom svog višedecenijskog postojanja festival je organizovan u porti Crkve Svete Trojice u Mokranju, na arheološkom lokalitetu Šarkamen, u ambijentalnim celinama kakve su Rogljevačke i Rajačke pivnice i u prirodnom rezervatu Vratna. Na taj način svi zaljubljenici u klasičnu muziku, svi poštovaoci plodnog Mokranjčevog stvaralaštva mogu podjednako uživati i u prijatnim zvucima Mokranjčevih kompozicija i u prelepim prizorima sa kojima se mnogi po prvi put susreću. Na taj način negotinski festival se široj javnosti pretstavlja kao mesto gde se pored kvalitetnog muzikog programa može doživeti specifično nezaboravno turističko iskustvo.

5. Turistička valorizacija umetničkih resursa

Turisticka valorizacija pretstavlja kompleksnu ocenu prirodnih i antropogenih vrednosti od značaja za razvoj turizma u jednom mestu, regiji ili zemlji. Umetnički resursi, kao najkompleksnija grupa antropogenih resursa, takođe se mogu vrednovati za potrebe razvoja turizma u nekom području. Valorizacija umetničkih turističkih vrednosti je mnogo lakša nego kada je u pitanju procena vrednosti prirodnih turističkih resursa. Ocena umetničke vrednosti nekog spomenika, arhitektonske celine, likovnih ostvarenja, arheoloških lokaliteta, spomen kompleksa i manifestacija je relativno jednostavna. Umetnički resursi su definisani vremenom postanka, mestom gde se nalaze, stilskom pripadnošću, individualnošću, renomeom stvaralaca što istorija, istorija umetnosti, arheologija i druge discipline mogu i da potvrde.

Za razliku od umetničkih vrednosti, prirodne je mnogo teže vrednosno proceniti. One se karakterišu većom složenošću, varijabilnošću, većom neujednačenošću u pogledu vremena postanka, većom nepoznatošću po pitanju svoje geneze i zadovoljavaju više vrsta turističkih potreba.

U postupku turističke valorizacije umetničkih resursa, polazi se od sledećih elemenata:

turističko-geografski položaj –Pretstavlja jedan od osnovnih elemenata valorizacije s obzirom da povoljan geografski položaj doprinosi bržem i kvalitetnijem savladavanju prostorne udaljenosti između mesta ponude i mesta tražnje. On podrazumeva položaj u odnosu na matična mesta turista, položaj u odnosu na saobraćajne komunikacije i pristupačnost.

umetničke vrednosti- Podrazumeva vrednovanje estetskih kvaliteta, a to uključuje i kulturnoistorijsku autentičnost, stepen retkosti i očuvanosti i eventualnu odliku monumentalnosti.

turistička vrednost ambijenta –Pretstavlja dopunu prethodnog elementa valorizacije. Ona podrazumeva vrednovanje lokaliteta ili objekta u odnosu na vrstu geografskog prostora, njegovu specifičnost i raznolikost, očuvanost prirode i nivo uređenosti ambijenta.

turistička atraktivnost i prepoznatljivost – Pretstavlja element valorizacije koji izražava stepen turističke posećenosti i privlačnosti lokaliteta za turiste, gde samo neke od njih mogu da se svrstaju u „kulturne ikone“

izgrađenost i opremljenost prostora- Podrazumeva nivo izgrađenosti i dostupnosti osnovnih i dopunskih turističkih objekata, tj. sadržaja za realizaciju turističke posete

usklađenost sa turističkim resursima u okruženju- Pretstavlja važam element za objedinjavanje turističke ponude ili segmentaciju tržišta. Podrazumeva utvrđivanje komplementarnosti ili konkurentnosti sa drugim sličnim ili drugačijim turističkim atrakcijama ili destinacijama u okruženju

Turistička valorizacija umetničkih vrednosti se može shvatiti i kao proces plasmana umetničkih vrednosti na domaćem i međunarodnom tržištu koje se mere visinom turističke posećenosti i potrošnje. Cilj valorizacije je da se istaknu upotrebne vrednosti umetničkih resursa i procene mogućnosti turističke posete nekoj regiji.

ZAKLJUČAK

Negotin i Negotinska krajina sa viševekovnim kontinuitetom naseljavanja različitih naroda koji su za sobom ostavili zavidnu zaostavštinu bogatog kulturnog nasleđa ima dobre osnove za razvoj turizma. Ali u praksi to i nije baš tako. Ova regija se suočava sa malom turističkom posetom i pored takvog kulturnog blaga koje poseduje. Za ovakvu nezavidnu situaciju Negotina i Negotinske krajine postoje brojni razlozi.

Osnovni problem je izostanak adekvatne valorizacije turističkih resursa, koji su osnova da se sve pokrene sa „nulte tačke.“ Da bi se na određenom prostoru mogao razvijati kulturni turizam potrebno je da se utvrdi kvalitet i potencijal resursa sa kojim prostor raspolaže.

To podrazumeva utvrđivanje postojećeg stanja resursa i procenu njegove vrednosti, koja određuje objektivne i realne mogućnosti za razvoj turizma. Takođe je potrebno da se lokalana zajednica upozna sa svojim turističkim potencijalima, da ih dobro upozna, poštuje i čuva da bi uopšte mogla da ih afirmiše i prezentuje javnosti. Potrebno je, na tom najnižem lokalnom nivou, organizovati upravljačke mehanizme koji će organizovati mudro i racionalno koriščenje resursa i njegovu zaštitu kao ključne pokretače razvoja turizma. U tom smislu, područje negotinske regije ne daje zavidne rezultate, pre svega zbog potpune nezainteresovanosti lokalnih vlasti da zaštite ove vrednosti od propadanja. To se pre svega odnosi na arheološko nasleđe, koje se uglavnom nalazi u veoma lošem stanju i nedovoljno je uređeno za turističke posete. Pored neprimerene zaštite turističkih resursa onemogućen je i pristup turističkim atrakcijama zbog lošeg kvaliteta lokalne putne infrastrukture, pa su one veoma teško dostupne posetiocima. Lokalno stanovništvo bi trebalo da razvija kulturne navike i da ima želju da ih deli sa drugima. Treba da ima razvijenu svest i da uoči koristi od afirmacije kulturnog turizma, a i svake druge vrste turističkih kretanja u svom mestu. Zbog velikih finansijskih problema sa kojima se susreće lokalna samouprava opštine Negotin i zbog nedostajućih ideja da se osmisli kvalitetna turistička ponuda ovaj kraj se suočava sa nedovoljnom afirmacijom u turističkom smislu. U svemu tome odgovornost ne snosi samo lokalna samouprava, već je odgovornost i na državnim organima, koji se samo trude da Beograd kao prestonica bude pozicioniran na turističkoj mapi sveta i pepoznat od strane međunarodne tražnje, kao da je sve drugo nevidljivo u turističkom smislu.

Krajina i Negotin u njenom sklopu poseduju samo potencijale, tj resurse kulture koji nisu pretvoreni u osmišljeni turistički proizvod. Kreiranje turističkog proizvoda je prilično težak zadatak jer on mora da ostavi utisak na turistu, da izazove emociju i da pruži prijatan doživljaj. U rešavanju tog problema trebalo bi da zajedno ućestvuju lokalna zajednica, država, turističke agencije, nevladine organizacije i mediji. Država bi trebalo da utiče na podsticanje intersektorke saradnje i da formira dugoročne strateške planove kojima bi se regulisala tri osnovna pitanja koja bi bila rešenje za ovaj problem. Relevantne institucije trebalo bi da obezbede:

• multidisciplinarno školovanje kadrova iz oblasti turizma

• značajna finansijska sredstva

• regulativu koja bi obezbedila zaštitu i promociju kulturnog nasleđa

Kada bi se svi na ovom važnom zadatku, koji se odnosi na afirmaciju Negotina i Negotinske regije, interektorski udružili i dali svoj puni doprinos u njenom buđenju iz potpune anonimnosti ovo područje bi se zahvaljujući turizmu i ekonomski pokrenulo, jer bi se domicilno stanovništvo zapošljavalo kako u turizmu, tako i u njenim komplementarnim delatnostima.